Zədələnmiş və itirilmiş dişlərin bərpası hekimtap.com

Zədələnmiş və itirilmiş dişlərin bərpası

İnsanlar zədəli və itirilmiş diş problemi ilə üzləşərkən bu problemin məhz hansı yolla həll edilə bilməsi sualı qarşısında qalırlar. Konkret halda hansı variantın daha optimal olması onlar üçün qaranlıq qalır. Bu məqalə belə məsələlərdə insanlara bələdçi ola bilər. Dişlərlə bağlı bir sıra problemləri nəzərdən keçirək. Tez-tez rast gəlinən hal kimi dişin səthində yaranan kariyes və ya qeyri-kariyes mənşəli boşluğu misal göstərmək olar. Əgər dişdə yaranmış boşluq böyük deyilsə, bu boşluğa plomb qoyulur. Diş plombu nədir? Diş plombu – dişin səthində yaranan boşluğu doldurmaq üçün işlədilən materialdır. Tərkibindən asılı olaraq metal, sement, kompozit və s. plomblar ayırd edilir. Bərkimə xüsusiyyətinə görə kimyəvi bərkiyən, işıq şüasının təsirindən bərkiyən, ağız temperaturunda öz-özünə bərkiyən plomblar mövcuddur. Xidmət müddətinə görə müvəqqəti və daimi plomblar vardır. Plombdan təkcə dişin səthindəki boşluğu doldurmaq üçün istifadə edilmir. Həmçinin, dişlərin rəngi və forması insanı qane etməyən zaman plomb vasitəsilə dişlərin estetik restavrasiyası həyata keçirilir. Əgər dişdə yaranmış boşluq böyükdürsə, bu problemi həm plomb, həm taxma, həm də qapaq vasitəsilə aradan qaldırmaq olar. Hər üç variantı nəzərdən keçirək: 1. Dişdə yaranmış böyük boşluq plomblandığı təqdirdə bərk qidalar çeynəyən zaman plomb dişdə qalsa belə, təzyiq nəticəsində dişin divarı sına bilər. Dişin divarı plomb materialının həcmcə kiçilməsi səbəbindən də sına bilir. Hər bir material maye və ya plastik haldan bərk hala keçən zaman həcmcə kiçilir. Plomb materialı bərkiyən zaman da belə bir proses baş verir. Dişdəki boşluğun divarlarına yapışan və həcmcə kiçilən plomb materialı nəticədə boşluğun divarlarını özünə doğru çəkir. Əgər divar nazikdirsə, bu zaman onun səthində çatlar yaranır və bir müddətdən sonra divarın sınmasına gətirib çıxarır. Məhz bu səbəbdən dişin səthində yaranan böyük boşluqları plombla bərpa etmək məsləhət görülmür. 2. Belə halda taxmanın nə olduğunu araşdıraq. Taxma nədir? Taxma – dişin səthində yaranan kariyes və ya qeyri-kariyes mənşəli boşluğu dolduraraq dişin anatomik formasını bərpa edən mikroprotezdir. Başqa sözlə desək, plombun dişdən kənarda daha möhkəm materiallardan yaradılan variantıdır. Tərkibinə görə metal, plastik kütlə, zirkon və keramik taxmalar ayırd edilir. Hal-hazırda müasir texnologiyalar son dərəcə estetik və möhkəm taxmaların düzəldilməsinə imkan verir. Taxmanı hazırlamaq üçün boşluğun divarları xüsusi tələblərə uyğun yonulub hazırlanır və bu boşluqdan ölçü götürülərək laboratoriyaya göndərilir. Taxma laboratoriya şəraitində xüsusi üsullarla hazırlanır. Hazırlanmış taxma dişin üzərində yoxlanılaraq xüsusi sement vasitəsilə fiksasiya edilir. 3. Əgər hər hansı səbəbdən taxmanın hazırlanması münasib deyilsə, dişlər müvafiq müalicədən sonra qapaqla örtülür. Qapaq nədir? Qapaq – dişin tac hissəsini örtən ortopedik konstruksiyadır. Dişin səthindəki boşluğu taxma ilə bərpa etmək münasib olmadıqda, dişin formasını, yerləşməsini, rəngini dəyişmək lazım gəldikdə, habelə olmayan dişi körpü ilə bərpa etdikdə qapaq hazırlana bilər. Qapaq – diş protezlənməsinin daha etibarlı variantı olub, hətta üzərinə böyük təzyiq düşdükdə belə dişi qoruya bilir. Tərkibinə görə metal, plastik kütlə, metal əsaslı plastik kütlə, metal əsaslı keramik, zirkon və tam keramik qapaqlar ayırd edilir. Qapağı hazırlamaq üçün diş müvafiq qaydada yonulur, yuxarı və aşağı diş cərgələrindən ölçü alınaraq laboratoriyaya göndərilir. Laboratoriyada hazırlanmış qapaq klinikada dişin üzərində yoxlanılır və sonda xüsusi sementlə dişin üzərinə fiksasiya edilir. Üzərinə qapaq düzəldilən diş hər tərəfdən müəyyən qədər yonulduğu üçün bəzən insanlar, xüsusilə, ön dişlərin yonularaq qapaqla örtülməsini istəmir, amma eyni zamanda estetik cəhətdən gözəl dişlərə sahib olmağı arzulayırlar. Belə hallarda ön dişlərin yalnız görünən tərəfini çox az yonmaqla vinir hazırlamaq olar. Vinir nədir? Vinir – dişləri yalnız görünən tərəfdən örtən mikroprotezdir. Hal-hazırda müasir texnoloji üsullarla hazırlanan keramik vinirlər yüksək estetikliyi ilə fərqlənərək insana gözəl təbəssüm bəxş edir. Ön dişlərin rəngi arzu olunmayan səviyyədə olduqda və bu zaman bəyazlatma istənilən nəticəni vermədiyi halda da dişlərin üzərinə vinir hazırlana bilər. Vinir hazırlanarkən əvvəlcə onun rəngi təyin edilir. Sonra isə diş yalnız görünən tərəfdən azacıq yonulur. Dişlərin formasından və yerləşməsindən asılı olaraq bir sıra hallarda onlar yonulmayaraq cüzi cilalanırlar. Yonulma prosesindən sonra yuxarı və aşağı diş cərgələrindən ölçü alınaraq laboratoriyaya göndərilir. Laboratoriyada hazırlanan vinir klinikada yoxlanaraq xüsusi sement vasitəsilə dişə fiksasiya edilir. Bəzən bir sıra səbəblərdən ağız boşluğunda bir və ya bir neçə dişin laxlaması baş verir. Lakin heç kim laxlayan dişini itirmək istəmir. Bəs bu zaman nə etməli? Belə hallarda dişlər şinalanırlar. Dişlərin şinalanması nədir? Dişlərin şinalanması – diş cərgəsində laxlayan bir və ya bir neçə dişin bir-birinə və laxalamayan qonşu dişlərə bərkidilməsi üsuludur. Dişlər şinalanarkən laxlayan və onlarla qonşu laxlamayan dişlərin ağız boşluğuna baxan səthində dərin olmayan şırımlar açılır, oraya xüsusi məftil yerləşdirilərək üzəri işıqla bərkiyən plomb materialı ilə örtülür. Nəticədə, laxlayan dişlər qonşuluqda yerləşən laxlamayan dişlərlə vahid blok halında birləşir və onların laxalaması dayanır. Bəs əgər dişi qorumaq mümkün olmayıbsa və diş çəkilibsə, diş cərgəsində yaranan boşluğu necə bərpa etməli? Bu zaman yaranmış problemi bir neçə yolla həll etmək olar:  - çıxmayan körpüvari protezlərin hazırlanması  - implantasiya  - çıxan protezlərin hazırlanması. Körpüvari protez nədir? Körpüvari protez – iki qapaqdan və onların arasında olan süni dişdən ibarət konstruksiyadır. Kliniki şəraitdən asılı olaraq qapaqların və süni dişlərin sayı daha çox ola bilər. Tərkibinə görə metal, metal əsaslı plastik kütlə, metal əsaslı keramik, zirkon körpüvari protezlər mövcuddur. Hazırlanarkən körpüyə dayaq olacaq dişlər müvafiq qaydada yonulur, yuxarı və aşağı diş cərgələrindən ölçü alınır. Laboratoriyada bu ölçülərə müvafiq körpüvari protez hazırlanaraq klinikada yoxlanılır və dayaq dişlərinin üzərinə xüsusi sementlə fiksasiya edilir. Dişlər yonulduqdan sonra insanlar yonulmuş dişlərlə cəmiyyət arasına çıxmağa utanırlar. İnsanlarda belə kompleks yaranmasın deyə, habelə yonulmuş dişləri qorumaq məqsədilə müvəqqəti qapaqlar hazırlanır. Müvəqqəti qapaq nədir? Müvəqqəti qapaq – daimi qapaq hazırlanan müddətdə yonulmuş dişi qorumaq məqsədilə plastik kütlədən hazırlanmış qapaqdır. Bu qapaq qısa müddətdə hazırlanır və müvəqqəti sementlə yonulmuş dişin üzərinə fiksasiya edilir. Bir sıra hallarda insanlar diş cərgəsindəki boşluğun süni dişlərlə bərpa olunmasını istəyirlər, lakin boşluğun ətrafındakı sağlam dişlərin yonularaq qapaq altına salınmasını istəmirlər. Belə hallarda diş olmayan nahiyyədə implantat yerləşdirilərək bu implantatın üzərində süni diş düzəldilir. İmplantat nədir? İmplantat – çənə sümüyünün içərisinə yerləşdirilmiş süni diş köküdür. İmplantat çənə sümüyünə yerləşdiriləndən bir müddət sonra sümüyə bitişir. İmplantat sümüyə bitişəndən sonra onun üzərində süni diş düzəldilir. Lakin çənəyə implantat yerləşdirilməsi cərrahi əməliyyat olduğundan belə əməliyyat hər bir insan üçün münasib olmur. Bu məsələdə sağlamlıq vəziyyəti, ağız boşluğuna gigiyenik qulluğun səviyyəsi, zaman və maddi vəziyyət amilləri də öz sözünü deyir. Bəs implantasiya hər hansı bir səbəbdən insan üçün münasib olmasa nə etməli? Belə halda çənədə çatmayan dişlər çıxan protez ilə bərpa olunur. Çıxan protez nədir? Çıxan diş protezi – çənədə çatmayan dişlərin yerini bərpa edərək lazım olduğu halda çıxarıla bilən diş konstruksiyasıdır. Belə konstruksiyalara çıxan lövhəli protezlər, bügel protezləri, implantat vasitəsilə fiksasiya olunan çıxan protezlər aiddir. Bu protezlərdən məhz hansının hazırlanması kliniki şəraitdən, pasientin istəyindən, yaşından və bir sıra başqa amillərdən asılıdır. Beləliklə, dişlərin istər kariyes və qeyri-kariyes mənşəli  zədələnmələri, istərsə də onların itirilməsi zamanı ruhdan düşmək lazım deyil. Hər bir problemin özünəməxsus həlli yolu vardır. Bu problemlərin həlli yolları haqqında qısa da olsa məlumatınızın olması həkim-stomatoloqun müvafiq təkliflərini daha aydın başa düşərək seçim etməyinizdə sizə yardımçı olacaqdır.

Paylaşıldı: 16.11.2017

Epilepsiya – maraq kəsb edə biləcək suallar və cavablar hekimtap.com

Epilepsiya – maraq kəsb edə biləcək suallar və cavablar

1. Epilepsiya və qıcolma tutması eyni anlayışdır? Xeyr, eyni deyil. Qıcolma tutması baş beyin qabığı neyronlarının anormal ifrat, paroksizmal və sinxronlaşmış impulsasiyası nəticəsində hissi, hərəki, davranış pozulması və/və ya EEQ müayinəsində müvafiq dəyişikliyin qeyd olunmasıdır. Əhalinin hardasa 2-4%-də həyatında yalnız 1 dəfə müxtəlif xarici provokativ səbəblərdən qıcolma tutması qeyd  oluna bilər. Xarici provokativ səbəblər dedikdə intoksikasiyalar, travmalar, istivurma, yuxusuzluq və s. nəzərdə tutulur. Amma epilepsiya təkrarlanan və xarici səbəblərdən provokasiya olunmadan qıcolma tutmaları ilə xarakterizə olunur. BİR provokasiya olunmuş qıcolma ola bilsin ki, Epilepsiya xəstəliyi demək deyil. Daha rəsmi danışsaq, epilepsiya diaqnozu aşağıdakı 3 haldan biri ya bir neçəsi qeyd olunduqda təyin olunur:  - bir-birindən azı 24 saat fərqi ilə qeyd olunan provokasiya olunmamış və ya reflektor qıcolma tutmaları. Qeyd: reflektor qıcolma tutmaları normada qıcolma tutması yaratmayan səs, işıq, isti su və s. kimi adi qıcıqlardan meydana çıxan tutmalardır. bir provokasiya olunmamış qıcolma tutması və ya reflektor qıcolma tutması sonrakı - qıcolma tutmalarının yüksək ehtimalı fonunda olduqda - müəyyən xüsusi epileptik sindrom təyin olunduqda Lakin təbii ki, bütün provokativ faktorlar epileptik xəstələrdə daha da güclü təsiredici qüvvəyə malikdir və onlardan qaçılmalıdır. Bundan başqa, diqqət etdinizsə, nevrologiyada “qıcolma” dedikdə yalnız əzələlərin qeyri-iradi təqəllüsü nəzərdə tutulmur. Epileptik sindrom nədir? Epileptik sindrom qıcolma tutmalarının davamlı olaraq birgə, eyni tipdə qeyd olunan  simptom və əlamətlərinin məcmusudur. Epileptik sindrom  genetik səbəblərdən, qazanılmış struktur və ya metabolik dəyişikliklər səbəbindən, alt səbəblərin olması güman olunan amma hazırki müayinə metodları ilə aşkar oluna bilməyən səbəblərdən (kriptogen) və ümumiyyətlə naməlum səbəblərdən (idiopatik) baş verə bilər. Epileptik sindromu aydın xarakterizə etmək mümkündür. Epileptik sindromlar baş beyin qabığının bir hissəsində olan fokal qıcolma tutmaları ilə də (məsələn, gicgah epilepsiyası sindromu), baş beyin qabığı üzrə generalizə olunmuş qıcolma tutması (uşaqlıq dövrü absans epilepsiyası) kimi də özünü göstərə bilər. Epileptik sindromlar üzrə təsnifatı bilmək əslində faydalıdır - buna əsasən müalicə proqnozu barəsində  fikir yürütmək mümkündür. Fokal və generalizə olunmuş qıcolma tutması nə deməkdir? Epilepsiyanın rəsmi təsnifatı bir qədər mürəkkəb olduğu üçün bu məqalədə sadə kliniki fərqlərə baxaq. Çoxsaylı növ qıcolma tutmalarını iki böyük kateqoriyaya bölmək olar: fokal qıcolmalar və  generalizə-olunmuş qıcolmalar. Fokal qıcolmalar Bu zaman baş beyin qabığının yalnız bir hissəsində, bəzən isə subkortikal sahələrdə olan neyronlar ifrat impulsasiya edir. Bu hissəvi impulsasiya özünü həm kliniki simptom və əlamətlərdə, həm də Elektro-Ensefaloqrafik (EEQ) müayinədə göstərir. Fokal qıcolmalar özləri  üç əsas qrupa ayrılır: 1. Sadə fokal qıcolmalar - bu zaman huş pozulmayıb. Lokal prosesin baş beyin qabığının hansı hissəsində yerləşməsindən asılı olaraq hissi və ya hərəki fenomenlər qeyd olunur.  - əgər qolda, əldə, üzdə və ya ayaqda qeyri-iradı anormal hərəkətlər, əzələ təqəllüsləri qeyd olunursa, bu sadə motor fokal qıcolmadır.  - əgər üzdə və ya ətraflarda somatosensor pozulmalarla – paresteziyalarla və ya xüsusi hiss orqanlarından gələn hisslərlə özünü göstərirsə, bu sadə hiss qıcolma tumalarıdır.  - “Cekson marşı” tipli qıcolmalarda əvvəlcə bədənin bir hissəsində başlanan qıcolmalar digər bir hissəyə keçir. Məsələn, tutma davam etdikcə  barmaqlarda başlayan qıcolma ələ, bütöv qola və üzə keçir.  Bu fenomenlər xəstənin iradəsi olmadan baş versə də xəstə huşunda olduğu üçün onlardan tamamilə xəbərdardır və həkimə ətraflı təsvir edə bilir. 2. Mürəkkəb fokal qıcolma tutmaları-bu zaman huş pozulub. Xəstənin bu hallar zamanı huşu pozulduğu üçün nə baş verdiyini xatırlamır və bu zaman dili ilə dodaqlarını yalamaq, ağzını marçıldatmaq, vurnuxmaq kimi şüurdan asılı olmayan hərəkətlər baş verə bilər. Buna görə də xəstənin bu halına şahid olan şəxsin təsviri kliniki diaqnozda mühüm rol oynayır. 3. İkincili generalizə olunmuş “konvulsiv” qıcolmalar “Konvulsiya” dedikdə skelet əzələlərinin qeyri-iradi yayılmış təqəllüsü nəzərdə tutulur. Fokal ikincili generalizəolunmuş konvulsiv qıcolmalar o deməkdir ki, proses fokal olsa da kliniki əlamətlər əzələlərin yayılmış təqəllüsləridir. Fokal prosesi tapmaq bəzən çətin olur. Generalizə olunmuş qıcolmalar Bu zamanı tutmanın lap əvvəlindən baş beyin qabığında yayılmış impulsasiya gedir.  Bu fenomen özünü kliniki əlamətlərdə və EEQ müayinəsində göstərir. Bunların da 3 böyük tipi ayırd edilir. 1. Huşun pozulması olmadan generalizə qıcolma tutmaları Sadə fokal qıcolmalar kimi burada da xəstədə huş aydındır və tutmanı ətraflı təsvir edir. Belə tutmalara misal bəzi mioklonik epilepsiya növləri aiddir. Bu zaman gah bu, gah o biri əzələ qruplarında sürətliliyinə görə ildırıma bənzədilən cəld təqəllüslər qeyd olunur. 2. Huşun pozulması ilə gedən qıcolma tutmaları Buraya məşhur absanslar aid edilir. Absans – “orda olmamaq” mənasını verir. Köhnə ədəbiyyatda fransız nevroloqlarının təbirincə “petit mal” – “kiçik xəstəlik” adlanıb. Bu sindrom zamanı xəstənin huşu qısa müddətə pozulur və  bəzən çox qısa müddətə qeyri-iaradi hərəkətlər də qeyd oluna bilər. Tipik olaraq  xəstə uşaq qəfil duruxur və gözlərini məchulluğa zilləyir. Bir neçə saniyədən sonra isə heç nə olmamış kimi məşğuliyyətinə davam edir. 3. Birincili konvulsiv qıcolmalar Buraya Generalizə olunmuş Tonik Klonik Qıcolmalar və digər konvulsiv qıcolmalar aiddir. Fransızların  təbirincə bu tip Epilepsiya “Grand mal” (“böyük xəstəlik”) adlanırdı. Müşahidə edənlər, xüsusilə hazırlıqsız şəxslər üçün bu dəhşətli bir mənzərədir. Xəstədə tutma qəfil baş verir. Huş itir, gözləri bərəlir-bəbəkləri genəlir və xəstə yıxılır. Qırtlaq əzələlərinin təqəllüsündən qeyri-iradi qışqırıq qeyd oluna bilər. Əvvəlcə skelet əzələlərinin möhkəm gərilməsi – tonusunun maksimuma qədər artması baş verir, dişləri bir-birinə kilidlənir, artmış tüpürcək ifrazına görə və ağız-udlaqda əzələ təqəllüsünə görə ağzı köpüklənir. Bu zaman qeyri-iradi dil dişləməsi olsa ağızdan qanl köpük gələ bilər. Xəstənin  üzü göyərir. Daha sonra isə əzələ qruplarında qüvvətli və bir-birini əvəz edən təqəllüslər – kloniki qıcolmalar baş verir. Qeyri-iradı sidik, qaz, nəcis ifrazı qeyd olunur. Qıcolma təqəllüsləri bir-iki dəqdiqədən sonra azalır və itir. Qıcolmadan sonra xəstə yuxuya gedir. Yarım saatdan- bir neçə saata qədər müddətdən sonra əzgin halda  ayılır və qıcolma zamanı nə baş verdiyin xatrılamır. Qıcolmanın ümumi davam müddəti  adətən üç dəqiqə sürsə də, mənzərə o qədər dəhşətli görünür ki, şahid olanlar qat-qat uzun müddət keçdiyini hesab edirlər. Şahid şəxslər yalnız saata baxdıqda əmin olurlar ki, əslində az müddət keçib. Qeyd etmək lazımdır ki, fokal ikincili generalizə olunmuş qıcolmalar tamamilə eyni kliniki mənzərə verə bilir. Ona görə də instrumental müayinələrlə bunlar bir-birindən fərqləndirilməlidir.  Ümumiyyətlə isə epilepsiyanın təsnifatı xəstəliyin xüsusiyyətlərinə görə çətindir. Ona görə də təəccüblü deyil ki, bu təsnifat tez-tez dəyişdirilir. Digər tərəfdən isə epilepsiyanın təsnifatı sadəcə nəzəri məşğələ deyil. Müalicə üçün dərman preparatları seşilməsində mühüm rol oynayır. 2017-ci ildə  İLAE (The İnternational League Against Epilepsy - Epilepsiya Əleyhinə Beynəlxalq Liqa)  epilepsiyanın növbəti təsnifatını təklif etmişdir. Orada kliniki diaqnostika 3 pilləli nəzərdə tutulur. Aşağıdakı cədvəldə 2017-ci il üçün İLAE epilepsiya növlərinin yeni təsnifatının sadələşdirilmiş şərti praktiki  təsviri verilir:   Huş pozulmayıb Huş pozulub “Konvulsiyalar” –İLAE istifadə etmir Fokal (unifokal, multifokal və yarımkürəvi) Sadə fokal qıcolmalar -motor -hissi Mürəkkəb fokal  qıcolmalar İkincili generalizə olunmuş tutmalar Generalizə olunmuş (başlanğıcdan) Mioklonik (bəzi tiplər) Absanslar Generalizə olunmuş Tonik-Klonik Qıcolmalar və digər konvulsiv növlər Naməlum lokalizasiyalı qıcolmalar Məsələn, Dravet sindromu, Lennoks-Gasto sindromu Epilepsiya nə dərəcədə yayılıb? Epilepsiya çox yayılmış nevroloji patologiyalar sırasına aiddir. Dünya əhalisinin hardasa    0,5-1%-i  Epilepsiya xəstəsidir. Müqayisə üşün deyək ki, Parkinson xəstəliyi üçün bu göstərici təxminən 0,18%-dir. Epilepsiyanın səbəbi nədir? Xəstə və qohumları Epilepsiyaya səbəb kimi adətən kəllədaxili şişdən qorxurlar. Statistikaya əsasən isə ümumiyyətlə təxminən 70 %  hallarda səbəb naməlumdur və ya güman ki hansısa bir genetik komponentlidir.. Digər hallarda isə simptom verən alt səbəblər aşkar olunur. Bunlara ən çox doğuş travmaları, Kəllə-Beyin Travmaları, infeksion xəstəliklər - o cümlədən, genetik xəstəliklər, insult və  şişləri göstərmək olar.   Tipinə görə ən çox – 46% hallarda mürəkkəb fokal qıcolmalar rast gəlinir. İkinci yerdə isə 23 % göstərici ilə Generalizə olunmuş Tonik-Klonik Qıcolmalardır. Epilepsiyanın bütün dünyada yaş üzrə  iki pik dövrü var – körpəlikdə və yaşlı şəxslərdə. Yalnız İtaliyadan başqa. Orada bir pik dövrü var – körpəlikdə. Bunun səbəbini izah etmək çətindir. Yarızarafat-yarıgerçək: bəlkə italyan mətbəxinin təsirindəndir?  Digər məlumatlar isə belədir:  - 15 yaşdan aşağı şəxslərdə 65% hallarda səbəblər idiopatik və kriptogendir.  - 65%-dən yuxarı şəxslərdə  səbəblər 49% hallarda idiopatik və kriptogen, 32,5% hallarda baş beyin qan dövranı pozulmaları – insultlar və onların nəticələri,   11,5% hallarda isə baş beynin degenerativ xəstəlikləridir. Yalnız 16-34 yaşlarda bir nömrəli səbəb travmalar və ikinci yerdə kəllədaxili şişlər durur. 35-64 yaşlarda isə əsas səbəblər insultlar və ikinci yerdə kəllədaxili şişlərdir. Lakin qeyd olunduğu kimi 15-64 yaşlarda Epilepsiyanın başlanması az rast gəlinir. Epilepsiyalı xəstələrin diaqnostikasında müsahibə və sorğu-sualın nəsə rolu var? Ola bilsin ki, bu qəribə səslənsin. Amma dünyanın bütün aparıcı epileptoloqları razılşırlar ki, bu qədər çox sayda və yeni laborator-instrumental müayinə metodlarının olmasına baxmayaraq 100 il bundan əvvəl olduğu kimi indi də epilepsiyanın diaqnostikasında həlledici əhəmiyyəti xəstənin, onunla birgə yaşayan qohumlarının və qıcolma tutmaları şahidlərinin müsahibəsi –  anamnez toplanması daşıyır. Anamnez topladıqda ən vacib məqam isə qıcolma tutmasının anbaan təsvir olunmasıdır. Bundan başqa həkim-nevroloq  fikir verir:  - Qıcolma tutmalarının başlanma yaşına. Birincili generalizəolunmuş 3 yaşdan aşağı və 20 yaşdan yuxarı şəxslərdə nadirdir.  - Nevroloji zədələr barədə məlumatlara. Buraya travmatik doğuş, ümumiyyətlə, perinatal dövrdə əhəmiyyət kəsb edən hallar, müxtəlif  KBT, insult, Mərkəzi Sinir Sistemi İnfeksiyaları, illeqal vasitələrin istifadəsi haqqında məlumatlar aiddir.  - Ailədə qıcolma tutmaları ilə digər şəxslərin olmasına.  - Presipitant və ya provokativ fkatorlara. Bunlara yuxusuzluq, qıcolma meylliyini artıran dərmanlar və qadağan olunmuş maddələr, alkohol, TV ekranı, sayrışan işıqlar, emosional gərginlik aiddir.  - Xəstənin sterotipik olaraq tutmadan öncə nə hiss etməsinə. Aura varsa, bu fokal başlanğıclı tutma deməkdir.  - Tutma zamanı xəstənin ətrafdakılara cavab verməsi-ünsüyyətinin mümkün olub-olmamasına. Məqsəd tutma zamanı huşun pozulub-pozulmamasını müəyyənləşdirməkdir.  - Tutma zamanı əlavə əlamətlərin olmasına. Ağız suyunun axması-köpüklənmə, üzün göyərməsi, dilini dişləmə, qeyri-iradi sidik və nəcis ifrazı qeyri-epileptik, “funksional”  tutmalardan çox orqanik qıcolmalara işarə edir. Amma istənilən nevroloq deyər ki, bunları bir-birindən fərqləndirmək asan deyil.  - Tutma zamanı nevroloji xüsusiyyətlərə. Bu xüsusiyyətlər fokal prosesin yerini deyə bilər: motor fenomenlər– alın payı, görmə hallüsinasiyaları - ənsə ya gicgah payı, görmə/eşitmə/dad/iy hallüsinasiyaları isə sırf gicgah payı başlanğıclı fokal tutmalara aiddir.  - Davam müddətinə Tutma (“iktus”) adətən qısadır – saniyələr və dəqiqələr sürür. Tutma sonrası (“post-iktal”) dövr isə uzun ola bilər.  - Postiktal nevroloji fenomenlərə Ətraflarda ağrılar, dildə yaralar, başağrıları, yuxuculluq, Todd iflici (qıcolmadan sonra hemiparez- fokal prosesə işarə)  Epilepsiya diaqnozu qoymaq üçün bir EEQ bəs edir? Əslində bu maraqlı sualdır. Tədqiqatlara əsasən  kliniki diaqnozu “Epilepsiya” olan şəxslərdə tutmalararası dövrdə aparılan bir EEQ müayinəsi 29-69% hallarda epilepsiya formalı dəyişiklik aşkar edə bilər. Təkrar EEQ-lər maksimum 92%-ə qədər belə dəyişiklikləri aşkar edə bilir. Amma 4 EEQ-dən artıq müayinə sayı daha diaqnostik effektivliyi artırmır. Lakin video-EEQ monitorinq diaqnostik informativliyi artıra bilər. Obyektiv və nevroloji müayinədə nəyə baxılır?  - Nəbzin sayı və  xüsusən ritmi  - Arterial təzyiq və ürəyin auskultasiyası  - İstisnasız olaraq tam nevroloji müayinə aparılmalıdır. Bu zaman başa, dəriyə diqqət verib həmçinin, arterio-venoz malformasiyalara da fikri yönəltmək lazımdır. Karotid, orbital, kranial, spinal küylərə görə auskultasiya etmək lazımdır.  - Dəridə neyrokutaneos xəstəliklərin  - neyrofibromatoz, tuberoz skleroz və Sturc-Veber sindromunun əlamətlərinə diqqət vermək lazımdır.  - Absans şübhəsi olduqda – hiperventilyasiya  sınağı aparılır.  - Dırnaqların, ətrafların ölçüsündə birtərəfli asimmetriya olub-olmamasına. Belə trofiki dəyişikliklər baş beynin əks  yarımkürəsində prosesin uzunmüddətli olduğunu göstərir. Hansı laborator-instrumental müayinələr aparılır? Aşağıda ilk provokasiya olunmamış qıcolmalar olan şəxsdə aparlması tövsiyyə olunan standart müayinələr sadalanır:  - Qanın müayinəsi: formalı cisimciklərin tam müayinəsi, qlükoza, natrium, kalsium, maqnezium, kreatinin, sidik cövhəri, qaraciyər funksional sınaqları. Əlavə olaraq prolaktinin təyini -  GTKQ differensasiyası üçün  - DQO rentgen müayinəsi və EKQ  - EEQ  - Təxirəsalınmaz hallarda KT, digər hallarda isə MRT müayinəsi. Lakin bu müayinələr dəqiq birincili generalizə olunmuş epilepsiyalar zamanı (məsələn, kliniki və EEQ ilə təsdiq olunmuş absanslar) istfadə olunmur.  - İnfeksiya şübhəsi olduqda KT ya MRT-dən sonra LP və  likvorun müayinəsi. Müayinələrin həcminin azaldıb-artırmaq məsələsini şəraitdən asılı olaraq həkim-nevroloq dəyişdirə bilər. Əsasında genetik meyllik olması güman edilən ən çox yayılmış epileptik sindromlar hansılardır? a) Febril qıcolmalar – bu tonik-klonik qıcolmalar tipik hallarda  6 ay və 5 yaş arasında olan uşaqlarda hər hansı bir səbəbdən temperatur 38 C-dən yuxarı qalxdıqda qeyd olunur b) Mərkəzi-gicgah spayklarla olan uşaq xoşxassəli epilepsiya və ya 2017-ci ilin təsnifatında hazırki adı “mərkəzi-temporal spayklarla özü keçib-gedən epilepsiya” c) Uşaqlıq dövrünün absans epilepsiyası d) Mioklonik epilepsiya İlk üç sindrom spontan  sağalıb getmə ilə xarakterizə olunur. Yuvenil mioklonik epilepsiya isə çox vaxt həyatıboyu davam edir. Amma hər halda medikamntoz müalicəyə tabe olur. Qıcolma zamanı il tibbi yardım nədən ibarətdir? Bütün növ qıcolma tutmalarından ilk yardım tələb edəni Generalizə Tonik-Klonik Qıcolmalardır:  - Ən əvvəl xəstəni ehmalca təhlükəsiz , zədə alması mümkün olmayan bir yerdə uzatmaq lazımdır.  - Başının altına nəsə yumşaq material qoyularaq sol çiyni üstə döndərilməlidir. Bu vəziyyət nəfəsalmanı yaxşılaşdırır. Böyrü vəziyytdə başı bir qədər aşağı çevirərək ağız suyunun rahat kənar olunmasına nail olunur.  - Arxası üstə uzadaraq xəstənin kilidlənmiş ağzını metal qaşıqla və ya nə iləsə açmağa cəhd etməyin. Bu halda siz ona yardım etmirsiz, ən yaxşı halda xəstəyə əlavə və  lüzumsuz zədə yetirirsiz. Ən pis halda isə ağız suyunun ağciyərlərə düşməsinə səbəb olaraq təhlükəli aspirasion pnevmoniyaya şərait yaradırsız!   Siz yardım etsəniz də, etməsəniz də əksər vaxtlarda 3-4 dəqiqəyə qıcolma bitəcək. Elə isə qoy yardım həqiqətən fayda versin, zərər yox. Epileptik tutma heç vaxt qorxulu deyil? Təssüf ki, nisbətən nadir hallarda da olsa, qorxuludur. Bu təhlükəli hal 5 dəqiqədən artıq davam edən qıcolma tutması, və ya xəstə huşuna gəlmədən dalbadal qıcolma tumalarıdıır. Belə hallar Epileptik Status adlanır və həkimlər tərəfindən ən təxirəsalınmaz və kompleks tibbi yardımı tələb edir. Epilepsiyanın müalicəsi? 80-85 % hallarda dərman vasitələri ilə Epilepsiyanı kontrol altına almaq mümkündür. Əksər hallarda monoterapiya – yəni 1 dərmanla və ya iki dərmanla effekt almaq mümkün olur. Müalicənin uğurlu alınması üçün yaxşı diaqnostika mühüm şərtdir. Refrakter hallar üçün ketogenik diet, cərrahi müalicə, azan sinirin stimulyasiyası, digər neyrostimulyasiya metodları var. Epilepsiyalı xəstələrin həyat rejimi necə olmalıdır?  - Onlar özlərini nə fiziki, nə də zehni cəhətdən ifrat yükləməməlidirlər.  - Lakin xəstələr kifayət qədər aktiv olmalıdırlar – səhər gimnastikası, yüngül aerobika hətta xeyirlidir. Uzun müddət ərzində televizora baxmaq kimi passiv və yorucu vəziyyətlərdən qaçılmalıdır. Sayrışan işıq siqnalları və ekran təsvirlərindən uzaq olmaq məqsədəuyğundur.  - Təhlükəli fəaliyyətdən və şəraitlərdən uzaq olmalıdırlar və yaxud qabaqlayıcı tədbirlər görməlidirlər. Məsələn, hündür dağlara səyahət beyin hüceyrələrinin hipoksiyasına gətirib çıxardığı üçün qadağan olunmalıdır. Çünki belə hipoksiya qıcolma tutması riskini artırır. Əgər uşaq velosiped sürürsə şlem və digər qoruyucu geyim elementinin olması mütləqdir. Basseyndə və ya  təbii su hövzəsində çiməndə mütləq üzərində suda batmaqdan qorunma vasitəsi olmalı və üzən şəxs tək olmamalıdır.   - Xəstə şəxsin yuxusu kəmiyyət və keyfiyyət etibarilə doyumlu olmalıdır  - Sinir-emosional konflikt, stress vəziyyətlərdən mümkün qədər qaçılmalıdır  - Xüsusi pəhrizə ehtiyacları olmasa da, hamı kimi onlar da sağlıqlı qidalanmaya üstünlük veməlidirlər.Bununla yanaşı qeyd edək ki, toxuma hidratasiyası beynin qıcolma hazırlığnı artırır. Buna görə də xəstələr ifrat maye qəbuluna gətirib çıxaran çox duzlu-ədviyyəli qidalardan imtina etməlidirlər  - Alkohollu və “energetik ”içkilərdən qəti surətdə imtina olunmalıdır, çünki bunlar baş beyin qabığı hüceyrələrinin qıcolma oyanaqlığını hələ sağlam adamlarda artıra bilir, o ki qaldı xəstələr ola. Yekun Xəstələr və onların qohumları nəzərə almalıdırlar ki, Epilepsiya sadəcə xəstəliklərdən biridir.  Digər xəstəliklər kimi bu xəstəliyin də  azsaylı çox ağır formaları var. Digər xəstəliklər kimi burada da müalicəyə tabe olan çoxsaylı qənaətbəxş formalar var. Yəni, “Epilepsiya” diaqnozu bir hökm deyil və xəstələr “bitmiş insan” sayılıb sosial həyatdan təcrid olunmalı deyillər.  Əksinə böyük əksər hallarda  bu şəxslər təhsil də almalı və işləməlidirlər. İctimai həyatda lazımlı olduqlarını hiss etmələrinin özü də onlar üçün bir ümiddir.

Paylaşıldı: 16.11.2017

Uşaqlarda piylənmə hekimtap.com

Uşaqlarda piylənmə

Son illər artıq çəkili uşaqların sayı artmaqdadır. Bunun səbəbi uşaqların televizor, kompyuter, telefona çox vaxt ayırmaları, eləcə də təhlükəsizlik baxımından evdən kənarda vaxt keçirməmələri ilə əlaqədardır. Günümüzdə çox az hallarda həyətdə aktiv oynayan uşaqlarla rastlaşırıq. Bu, həm də uşaqların dərs yükünün çox olması ilə əlaqədardır. Televizora baxmaqla artıq çəki arasındakı əlaqə belə izah olunur: fiziki aktivlik azalır, reklamların təsiri ilə qida tələbatı artır, oturaq halda əsas mübadilə zəifləyir. Odur ki, 2 yaşdan kiçik uşaqlar heç TV-yə baxmamalı, 2 yaşdan böyüklər isə gündə 2 saatdan çox TV-yə baxmamalıdırlar. Reklam olunan qidaların əksəriyyəti yüksək kalorili, asan mənimsənilən yağ və şəkərdən, duzdan ibarətdir. Sutkada normadan artıq 50 kkal qəbulu (bu 1/3 banka şirin içki, 1 ovuc çips və ya 25 qr dondurmaya bərabərdir) il ərzində bədən kütləsinin 2.25 kq artmasına səbəb olur. Çəki artıqlığında uşaq üçün məktəbə qoyulan yeməklərdə düzgün seçilməlidir. Məktəb yeməyində meyvə-tərəvəz üstünlük təşkil etməlidir. Uşaq apardığı qidadan utanmasın deyə, onu bufetdə satılan hazır qida almağa sövq etmək olmaz.  Uşaqlarda piylənmə Kuşinq, Prader-Villi sindromu kimi hormonal və irsi xəstəliklərin nəticəsi ola bilər. Bu hallar inkar olunduqdan sonra təkcə uşaq deyil, bütün ailə sağlam həyat tərzinə keçməlidir. Belə ki, yalnız uşağın sağlam həyat tərzinə keçməsi çətin olur. Uşaq valideynlərindən motivasiya və örnək almalıdır. İlk növbədə qeyri-sağlam ailə vərdişləri - gec saatlarda yemək, yataq otağında yemək və s. - aradan qaldırılmalıdır. Körpələrin yalnız ana südü ilə 6 ayadək qidalanması, ana südünün ən az 1 ilə qədər  davam etdirilməsi də gələcəkdə piylənmənin qarşısını alan faktorlardandır.  Uşaqlarda piylənmənin qalıcı təsirli dərman müalicəsi yoxdur, odur ki, erkən yaşlardan uşaqlar düzgün həyat tərzinə uyğunlaşdırılmalıdırlar.

Paylaşıldı: 14.11.2017

Yaddaşından şikayətlənən yaşlı şəxsin diaqnozu... “Skleroz?” “MCİ?” Alsheymer demensiyası? Sadəcə qocalma? hekimtap.com

Yaddaşından şikayətlənən yaşlı şəxsin diaqnozu... “Skleroz?” “...

Yaşlı şəxslərin öz yaddaşından şikayətlənmələri o qədər təbii qəbul olunur ki, hətta nisbətən gənc adamlar da yaddaşlarının zəifləməsindən şübhələnəndə düşünürlər: “Aha, deyəsən mən də qocalar kimi “skleroz” olmuşam.”  Maraqlıdır ki, gündəlik həyatımıza möhkəm daxil olmuş bu psevdo-tibbi terminin  tibb elmində qarşılığı yoxdur. Elmi-praktiki təbabətdə nə “skleroz”,  nə də “qocalıq sklerozu” anlayışı yoxdur. Qərb ölkələrində isə heç əhali arsında da belə “skleroz” anlayışı yoxdur. Bu yanlış anlayışlar bizə SSRİ dövründən bir özünəməxsus yadigardır. Amma insafən əhali də bu sözləri özündən kəşf etməyib. İş burasındadır ki, ötən əsrin 50-60-cı illərində SSRİ-də zatən elə də çox olmayan media vasitələrində,  xüsusən tibbi-maarif yönümlü radio-verilişlərdə  baş beyin damarlarının arteriosklerozunun və ya aterosklerozunun həm də yaddaş pozulmasının mühüm səbəbi olması geniş işıqlandırılırdı. Belə kütləvi maarif işlərinin məqsədinin həqiqətən camaatın qayğısına qalmaq, və  ya əhalinin fikrini müharibədən sonrakı dövrdə labüd iqtisadi və ərzaq çətinliklərinin sağlıqlı cəhətlərinə (yəni, “az yemək xeyirlidir”) yönəltmək olub-olmadığını bilmirik.  Nə isə ki, əhali üçün  “ beyin damarlarının ateroskleroz  və ya arteriosklerozu” o vaxtdan qısaca “skleroz” olub.  Biz isə bu məqalədə qısa olaraq xüsusən yaşlı şəxslərdə ali sinir fəaliyyəti funksiyalarının, o cümlədən yaddaşın pozulmasının ən vacib səbəbləri olan demensiyalar haqqında danışacağıq. Demensiya nədir? Qısa olaraq, demensiya koqnitiv (qavrama) enmə verərək şəxsin gündəlik fəaliyyətini və ya  peşəsi ilə bağlı funksiyalarını pisləşdirən bir sindromdur. Başqa sözlə, demensiya anadangəlmə olmayaraq sonradan müxtəlif xəstəliklər səbəbindən qazanılan, davamlı və bir çox hallarda artan əqil zəiflikdir. Dünyada demensiyaların tədqiqi üzrə lider olan ABŞ Alsheymer Assosiasiyasının 2011-ci ildə  demensiyalar üçün qəbul olunmuş rəsmi kriteriyaları aşağıdakı kimidir:  – Koqnitiv və davranış dəyişiklikləri simptomları gündəlik həyat fəaliyyətinə və peşə funksiyalarını yerinə yetirməyə mane olur.  – Bu koqnitiv və davranış simptomları əvvəlki funksional səviyyədən enişi göstərir.  – Mental statusun ötüb-keçən pozulması olan delirium və depressiya inkar olunub.  – Koqnitiv enmə xəstə şəxsin və onun yaxınından anamnez toplanması və xəstə şəxsin obyektiv koqnitiv qiymətləndirilməsi ilə təsdiq olunur.  – Müsahibə və obyektiv koqnitiv qiymətləndirmə zamanı ən azı 2 qabiliyyətdə enmə təyin olunur: a) Yeni məlumatın qəbulu və saxlanması – “qısamüddətli yaddaş” b) Mühakimə yürüdə bilmək. c) Nitq d) Görmə-fəza oriyentasiya e) Davranış Demensiyaların çoxlu təsnifatları və növləri mövcuddur. Bunlar haqqında danışmayaraq demensiyaların sadəcə iki ən çox yayılmış formasına – Alsheymer xəstəliyinə və Vaskulyar demensiyaya bir qədər diqqət yeirəcəyik. Alsheymer xəstəliyi nədir? Alsheimer xəstəliyi və ya Alsheymer demensiyası (qısa olaraq AX ya AD) qavrama və davranış pozulması  ilə özünü göstərən, gündəlik həyat və peşə fəaliyyətini pisləşdirən bir  neyrodegenerativ xəstəlikdir.  Bu xəstəlik əslində aşkar olunana qədər uzun bir dövr keçir. Səbəbi tam olaraq bilinmir.  Lakin məlumdur ki, beyin qabığında,  ilk növbədə yaddaşı kodlaşdıran hippokampus adlanan hissədə plaklar – lövhəciklər yaranır. Xəstəlik tədricən və geriyə dönmədən pisləşir.  Alsheymer demensiyası bütün növ demensiyaların ən çox yayılmış növü olaraq bunların 60-80%-ni təşkil  edir. ABŞ Alsheymer Assosiasiyasının tipik AX üçün 2011-ci il rəsmi kriteriyaları:  – Demensiya kriteriyalarına cavab verir.  – Aylar-illər ərzində tədricən başlanır.  – Müşahidə dövrü ərzində get-gedə pisləşmə aydın surətdə qeyd olunur.  – İlkin və ən çox özünü göstərən koqnitiv simptomlar anamnez və koqnitiv müayinədə davamlı aşkar olunur.  – AX istisna edən əlamətlər – yanaşı kobud Serebrovaskulyar patologiyanın və digər neyrodegenerativ xəstəliklərin ifadə olunmuş əlamətləri, koqnitiv enmə verən digər nevroloji-ümumtibbi patologiyaların əlamətləridir. Tipik halda Alsheymer xəstəliyində qısamüddətli yaddaş və görmə-fəza oriyentasiyası o qədər aşkar  pozulur ki,  xəstə gündəlik işlərini asanlıqla görə bilmir və peşəsini  səhvlərsiz icra edə bilmir. Başqa sözlə, xəstə bunu gizlətməyə hətta cəhd etsə də başqaları o şəxsdə bu dəyişiklikləri görür.                                Alsheymer xəstəliyinin hansı kliniki mərhələləri var? Klininki olaraq koqnitiv əlamətlərin enmə dərəcəsi və digər əlamətlərin olmasından asılı olaraq Alsheymer demensiyasının yüngül, mötədil və ağır mərhələləlri ayırd edilir. Lakin bu mərhələlərin davam müddəti fərdidir. Ümumiyyətlə isə Alshemer xəstəliyinin demensiya dövrü 2 ildən – 20 ilə kimi çəkə bilir.  Alsheymer xəstəliyinin demensiya dövrünün kliniki mərhələlərinin əlamətləri aşağıdakı kimidir: a) Yüngül AX mərhələsi əlamətləri:  – Qısamüddətli yaddaş itib.  – Tanış yerlərin yerləşməsi barədə çaşqınlıq.  – Sadə gündəlik işləri görmək uzun çəkir.  – Pulları idarə etmək və hesabları ödəməkdə çətinlik çəkir.  – Doğru mühakimə yürüdə bilməyərək çox vaxt pis qərar verir.  – Spontan əqli cəldlik və təşəbbüskarlıq itib.  – Əhvalı və xasiyyəti dəyişilib, narahatlıq artıb. b) Mötədil AX mərhələsi əlamətləri:  – Yaddaş itkisi və çaşqınlıq artıb.  – Diqqətsizlik  – Dostları və ailə üzvlərini tanımaqda çətinlik çəkir.  – Nitqində, oxuma və yazıda, hesablamada çətinliklər var.  – Yeni (yer, əşya, hadisə) nəsə öyrənə bilmir və gözlənilməz situasiya ilə bacarmır.  – Fikirlərini mütəşəkkil ifadə edə və məntiqi düşünə bilmir.  – Xüsusilə axşamlar narahatlıq, qorxu keçirir, boşuna gəzir və ağlağandır.  – Təkarlanan söz və ifadələr, hərəkətlər qeyd olunur.  – Psixi əlamətlər – hallusinasiyalar, illuziyalar, sayıqlamalar, izahsız şübhə və paranoya qeyd olunur.  – Özünə-nəzarət itib. Məsələn, cəmiyyət önündə söyüşlə danışır, soyunur və ya təbii ehtiyacını yerinə yetirir.  – Perseptual motor problemləri: mürəkkəb, bir neçə aktdan ibarət olan hərəkəti icra etməkdə çətinlik var. Məsələn, stol arxasından özü sərbəst dura bilmir. c) Ağır AX mərhələsi  əlamətləri: Bu şəxslər ailə üzvlərini və dostlarını qətiyyən tanımır. Onlarla ünsiyyət qurmaq demək olar ki, mümkün deyil. Bu xəstələr gündəlik qayğılarına- qidalanma, geyinmə, yuyunma və s. görə tamamilə başqalarından asılıdırlar. Xəstə huşunda olsa da, demək olar ki, bütün şəxsi keyfiyyətləri itib. Amerikalı həkimlər  bu mərhələni belə bir aforizmlə ifadə edirlər: “İşıq yanır, amma evdə heç kəs yoxdur.” Bundan başqa ağır AX-də aşağıdakı əlamətlər də ola bilər:  – Arıqlama (qida qəbulundan imtina, baxımsızlıq və ya disfagiyaya görə)  – Qıcolmalar  – Daimi inildəmə və donquldanma  – Artmış yuxululuq və yataq yaraları  – Çanaq funksiyalarına nəzarətin tamamilə itməsi Son mərhələdə xəstə günboyu yataqdan durmur. Ölümün səbəbi çox vaxt aspirasion pnevmoniyadır. “Demensiya” diaqnozu hansı müayinə metodları ilə qoyulur? Demensiya,  Alsheymer demensiyası ilk növbədə kliniki diaqnozdur. Bütün laborator-instrumental müayinələr əsasən digər səbəbləri inkar etməyə yönəlmişdir. Beləliklə aşağıdakı müayinələr aparılır:  – Yaddaş zəiflləməsi, davranış dəyişikliyi kimi koqnitiv dəyişikliyi olan xəstə və onun yaxınından anamnez toplanması. Bu ən həlledici məqamdır.  – Obyektiv və nevroloji müayinə - digər nevroloji xəstəlikləri və digər orqan xəstəliklərini aşkar etməyə kömək edir.  – Koqnitiv qiymətləndirmə - burada “AD8” kimi subyektiv və “MMSE”, “Mini-Cog”, “MoCA” kimi obyektiv skrininq testlər istifadə olunur.  – Neyropsixoloji müayinə - mütəxəssislər tərəfindən aparılır.  – Laborator müayinələr  - qanın formalı hissəciklərin tam müayinəsi, qanın biokimyəvi müayinəsi, TSH, homosisteinlər, vitamin B12, fol turşusu və vitamin D və nadir hallarda bəzi xüsusi parametrlərin təyini. Məqsəd daxili orqan xəstəliklərini aşkar etməkdir.  – Neyrovizualizasiya - ən yaxşı müayinə üsulu MRT-dir. Əsas məqsəd demensiyanı mimikriya edən Xroniki Subdural Hematoma, kəllədaxili şiş, hidrosefaliya kimi xəstəlikləri aşkar etməkdir.  – Nisbətən yeni müyinə üsulları likvorun xüsusi analizləri, demensiya üçün xüsusi PET, f-MRT, nadir hallarda istifadə olunan bəzi spesifik genetik analizlərdir.  Müayinələr nəticəsində  xəstənin funksional statusu və depressiyanın olub-olmaması da müəyyənləşdirilməlidir. Vaskulyar demensiya nədir? Vaskulyar demensiya bütün demensiyaların ikinci ən çox yayılmış növü sayılır. Amma bu daha çox bir xəstəlik kimi yox, bir xəstəliklər qrupu kimi nəzərdən keçirilir. Bu zaman beynin iri və kiçik damarlarının müxtəlif xəstəlikləri – insultlar, TİA-lar, səssiz lakunar infarktlar, arterial hipertenziya ilə əlaqədar arterioskleroz, ateroskleroz, leykoensefalopatiya fonunda tədrici və ya iri damar problemlərindən sonra pilləli koqnitiv enmə baş verir. İlk vaxtlar daha çox alın payı əlamətləri qeyd olunaraq xəstədə davranış, əhval, xasiyyət dəyişikliyi nəzərə çarpır. Xəstə laqeyd, ya hər işə qarışan, kobud-acıqlı və ya bəzən ifrat güləyən, həddən artıq qarınqulu və ya iştahası küskün ola bilir. Mühakimə yürütmə və zehni iş görmə qabiliyyətləri pozulur. Heç nəyə diqqət verə bilmir. Adi gündəlik işləri görə bilmir. Çox vaxt nitq, yeriş, çanaq funksiyaları pozulması və depressiya qeyd olunur. Nevroloji statusda ocaqlı əlamətlər qeyd oluna bilir. Baş beynin MRT müayinəsi zamanı subkortikal işemik ocaqlar və damar xəsətliklərinin digər əlamətləri qeyd olunur.   Hesab olunur ki, adətən vaskulyar  demensiyada yaxın yaddaşın itməsi Alsheymer xəstəliyindən fərqli olaraq ilk əlamət olmur. Lakin son illərin tədqiqatları – patoloji təşrihlər göstərir ki, sırf vaskulyar demensiya əslində az rast gəlinir. Bundan fərqli olaraq vaskulyar demensiya əlamətləri Alsheymer xəstəliyi ilə birgə çox qeyd olunur. Başqa sözlə, baş beyin qan dövranının pozulması  təkcə vaskulyar demensiyası yaratmır, həm də Alsheymer xəstəliyinin inkişafına kömək edir.  Buna görə də Amerika Ürək Assosiasiyası və Amerika İnsult Assosiasiyası vaskulyar mənşəli yüngül koqnitiv dəyişiklikləri və ağır dementiv prosesləri özündə birləşdirən ümumiləşdirici “Vaskulyar Koqnitiv Pisləşmə” anlayışını elmə gətirmişdir. Alsheymer xəstəliyinin nə kimi risk faktorları var? 2006-cı ildə dr M.Kivipelto əməkdaşları ilə birgə geniş bir tədqiqat apararaq statistik olaraq Alsheymer xəstəliyi riskini hesablayan “Aqreqat Risk Şkalası”  təklif etmişdir: Risk faktoru Əmsal (Alsheymer xəstəliyi ehtimalını neçə dəfə artırır) I dərəcəli xəstə qohum (ata,ana, qardaş, bacı) 3,0 Huş itirməsi ilə Kəllə-Beyin Travması 2,0 65 yaşdan yuxarı yaş 1,0 75 yaşdan yuxarı yaş 4,0 85 yaşdan yuxarı yaş 16,0 Ümumi təhsil 7 ildən aşağı 3,6 Qadın cinsi 1,5 Sistolik arterial təzyiq 140 mm c.süt-dan çox 2,2 Bədən çəkisi indeksi 30 kq/m2-dən çox 2,3 Qanda xolesterin 6,5 mmol/l-dən çox 1,9 Genetik analizdə Ap0E4 bir nüsxədə müsbətdir 4,0 Keçirilmiş beyin insultu 2,4 Keçirilmiş miokard infarktı 2,5 Kontrolsuz Şəkərli diabet tip 2 2,0 Oturaq həyat tərzi 1,7 Davamedən siqaret çəkmə 2,3   Bu cədvələ əsasən əmsallar toplanır və nəticələr belə hesablanır:  – 4 və daha azdırsa – AX riski azdır  – 5-12 arasındadırsa – AX riski orta dərəcədədir  – 13 və daha yuxarı isə – AX riski yüksəkdir.  Alsheymer xəstəliyinin 100% qarşısını almaq olarmı? 85 il ömür sürmüş mərhum şairimiz Osman Sarıvəllinin bir şerində deyildiyi kimi, hər kəs 100 il yaşamasa günah onun özündədir. Amma iş də burasındadır ki, şəxs nə qədər çox qocadırsa  AX riski bir o qədər də çoxdur. 2017-ci il üçün ABŞ Alsheymer assosiasiyasının verdiyi məlumata əsasən,  bu ölkədə 65-74 yaşlı şəxslərin 3%-də, 75-84 yaşlı şəxslərin  17%-də, 85 yaşdan yuxarı şəxslərin 38%-də  Alsheymer demensiyası var.  Lakin Alsheymer xəstəliyi birdən-birə yaranmır. Müəyyən olunub ki, bu çox uzun və  mürəkkəb çoxfaktorlu bir patoloji prosesdir. İlk mərhələsi 5-20 ilə yaxın gizli, tamamilə simptomsuz bir dövrdür. Sonrakı 1-10 il ərzində və bəzən daha artıq müddədə xəstə və qohumları yüngül koqnitiv dəyişiklik aşkar edirlər. Bu adətən predementiv dövr - Yumşaq Koqnitiv Pozulma (MCİ-mild cognitive impairment) mərhələsidir. Bu şəxslər  ilkin olaraq yaddaş pisləşməsindən və bəzən digər koqnitiv çətinliklərdən şikayətlənirlər və obyektiv olaraq da bu təsdiq olunur. Lakin onlarda demensiya yoxdur. Başqa sözlə, bu koqnitiv enmə onların gündəlik həyatını və ya peşə funksiyalarını pozmur.  Hər il MCİ olanlardan təxminən 5-10%-i Alsheymer demensiyası mərhələsinə keçir. Lakin xoşbəxtlikdən MCİ olan şəxslərdə  60% hallarda 10 ildən şox müddət  keçsə də demensiya mərhələsi inkişaf etmir. Hazırda  yalnız risk faktorlarına yönələn tədbirlərlə Alsheymer xəstəliyi ehtimalını azaltmaq olar. Hələlik təəssüf ki, 100% AX riskini ləğv edən və ya prosesi hər hansı bir mərhələdə dayandıra bilən dərman vasitəsi yoxdur. Əslində bunun ən böyük bir səbəbi son illərə qədər demensiyaları müalicə edən dərmanların tədqiqinə az maliyyənin ayrılmasıdır. Lakin vəziyyət müsbət tərəfə dəyişib.  2012-ci ildə ABŞ-da Barak Obama administrasiyası Alshemyer xəstəlyini modifikasiya edən müalicə növlərinin tədqiqi üçün tarixi bir qərar qəbul etdi və  belə müalicə növlərinin işlənilməsi üçün 156 milyon ABŞ dolları ayırdı.   Ona görə də son illər vaksinlərlə, digər xüsusi  preparatlarla  bağlı ümidverici tədqiqatlar aparılır. Hər şey uğurlu alınsa,  ilk belə qabaqlayıcı və  effektiv müalicələrin klinikada tətbiqi təxminən 2025-ci ilə planlaşdırılır. Koqnitiv cəhətdən “normal qocalmaq” üçün mən nə etməliyəm?  Gəlin razılaşaq ki, bu sualın cavabı bizim hər birimizə maraqlı olmalıdır. Öncə “normal koqnitiv qocalma” dedikdə Amerika Milli Təbabət Akademiyasının-MTA (National Academy of Medicine-NAM, formerly İnstitute of Medicine – İOM) bu barədə qeyd etdiyi ən əsas xüsusiyyətləri göstərək:  – Koqnitiv qocalma yüksək mütəhərrik bir prosesdir və bu prosesin sürəti həm fərdlər arasında, həm də fərdin özü üçün zaman getdikcə dəyişə bilir.  – Koqnitiv qocalma əqli proseslərin keyfiyyət yox, daha çox kəmiyyət göstəricilərinin-sürətin və həcmin bir qədər azalması ilə müşayiət olunur.  – Normal koqnitiv qocalmada bəzi aspektlər stabil qalır və ya hətta əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşır: a) bilik artır və müdrüklük yaranır. b) insanın özünü xoşbəxt hiss etməsi ilə bağlı yaş getdikcə “U”-formalı dəyişiklik qeyd olunur. c) stress, acıq, narahatlıq, kin-küdurətin hamısı yaş getdikcə azalır Amerika MTA bununla əlaqədar 3 əsas tövsiyyə edir: a) Kardio-vaskulyar risk faktorlarını azaltmalı b) Fiziki aktivliyi xüsusilə artırmalı c) Qəbul olunan  dərman vasitələrinə diqqət yetirməli İndi isə MTA tövsiyyələrini bir qədər açıqlayaq. a) Kardio-vaskulyar risk faktorlarını azaltmalı Əgər ötən məqalələrimizin birində son vaxtlar əhali arasında insultun niyə bu  qədər artmasını izah edən bölümü oxumusuzsa, onda məlumat üçün qeyd edək ki, bütün bu risk faktorlarının - yüksək arterial təzyiq, hiperxolesterinemiya, şəkərli diabet, alkohol, siqaretçəkmə, narkotiklər, azhərəkətlilik, ürək xəstəlikləri və  xroniki yuxu defisitinin Alsheymer demensiyası riskini də artırması elmi tədqiqatlarda sübut olunmuşdur. Bu cür fundamental böyük tədqiqatlardan birində Barnes və Yaffe belə bir statistik nəticəyə gəlib ki, əgər ABŞ-da Şəkərli Diabet-tip 2 sayı 10% və ya  25% azalsa – bu müvafiq olaraq 17000 və 42000 nəfərin  Alsheymer xəstəlyindən qorunmasına gətirib çıxarardı! Bu müəlliflər qeyd edirlər ki, ABŞ-da Alsheymer demensiyası hallarının potensial olaraq ümumilikdə təxminən 50%-inə qədəri  modifikasiya oluna bilən risk faktorlarından asılıdır.  Beləliklə,  son illərin tədqiqatlarına əsasən hətta insult olmadan da keçən, kliniki özünü göstərməyən  “gizli” kiçik damar (arteriola, kapilyar, venula) xəstəliklərinin – səssiz lakunar infarktlar, leykoensefalopatiyanın həm Alsheymer demensiyası, həm də Vaskulyar demensiya riskini artırması təyin olunmuşdur. Bilirsinizmi, bu nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, ötən əsrin 50-60-cı illərində Sovet tibbi maarifləndirici radio-verilişlərində deyildiyi kimi, məhz baş beyin damarlarının arteriosklerozu və aterosklerozunun  (“skleroz”) azaldılmasına yönəlmiş tədbirlər Alsheymer demensiyasına qoruyucu təsir göstərir. Bəzən tibb elmi də moda kimidir: “Yeni-yaxşıca unudulmuş köhnədir.”  b) Fiziki aktivliyi xüsusilə artırmalı Bu tövsiyyə ilə əlaqədar olaraq qədim latın aforizmini xatırlatmaq yerinə düşərdi: “Sağlam bədəndə sağlam ruh olar!”.  2011-ci ildə dr K.Erikson və əməkdaşlarının apradığı tədqiqata əsasən müntəzəm idman koqnitiv yaxşılaşma verərək baş beynin gicgah payının yaxın yaddaşa cavabdeh olan  hipokampus adlanan hissəsinin həcmini də artırır. Oxşar nəticələri dr L.D Baker və əməkdaşları da 2015-ci ildə “PACE” adlanan tədqiqatda əldə ediblər. c) Qəbul olunan  dərman vasitələrinə diqqət yetirməli MTA mütəxəssisləri antixolinergik təsirli dərman vasitələrini yaşı 65 və daha yuxarı olan şəxslərdə qəbul olunmamasını və ümumiyyətlə orta yaşlarda da az qəbul olunmasını məqsədəuyğun sayırlar. Bu dərman vasitələrinə bəzi antidepressant və antihistamin maddələri, həmçinin sidik ifrazı pozulmalarında istifadə olunan bir qisim preparatlar aiddir. Vaskulyar fakorlara təsir edərək xüsusilə qoruyucu təsir edən preparatlara isə angoiotenzin-reseptor blokatorları və bəzi bazis oral hipoqlikemik preparatları misal gətirmək olar. Bundan əlavə zehni aktivliyin artırılması, yuxu rejiminə əməl olunması, sağlıqlı qıda qəbulu da müsbət koqnitiv nəticələrə gətirib çıxarır. Koqnitiv sağlam pəhriz: nə yeməli və nəyi yeməməli? Əslində burada da ürək-damar xəstəliklərinin riskini azaldan, meyvə-tərəvəzlə zəngin, pörtülmüş ağ ətə (toyuq, balıq), qoz-fındığa  üstünlük verilən, azduzlu pəhriz öz müsbət rolunu oynayır. Qızartma yeməklər və qırmızı ət (mal, qoyun, donuz, yağlı çöl quşları) ilə pəhriz isə mənfi təsir edir. Bioaktiv qida əlavələri barədə tədqiqatlara əsəasən:  – Kakao yağının əlavə qəbulu koqnitiv pis təsir edir.  – Vitamin E əlavəsi pis təsir edir.  – Üzüm dənəsi ekstraktı və darçın bir qədər müsbət təsir edir.  – Balıq məhsulları və pomidor-bibərlə zəngin Aralıq dənizi pəhrizi müsbət təsir edir.  – Xüsusilə, qara qarağat koqnitiv müsbət təsir edir. Vaskulyar demensiya və Alsheymer xəstəliyi necə müalicə olunur Vaskulyar demensiya qabaqlana bilən patologiya sayılır. Çünki medikamentoz və qeyri-medikamentoz tədbirlərlə baş beyin qan dövranı pozulmalarının qarşısını almaq mümkündür. Ona görə də  vaskulyar demensiyaların müalicəsi də əslində serebrovaskulyar patologiyanın müalicəsi deməkdir. Bu müalicə növləri  “Baş beyin qan dövranı pozulmalarının ağırlaşmalarının bərpa müalicəsi” adlı məqaləmizdə nisbətən ətraflı təsvir olunmuşdur.   Əvvəlki bölümdə göstərilənləri nəzərə alaraq Alsheymer xəstəliyində demensiya üçün xüsusi  preparatlardan biri və damar problemləri ilə bağlı zəruri müalicə  tətbiq olunur. Demensiya üçün antixolinesteraza qrupuna aid olan 3 dərmandan biri yüngül AX mərhələsində tətbiq olunur. Mötədil və ağır dərəcəli AX mərhələsində əlavə olaraq N-metil-D-aspartam reseptoru antaqonisti olan preparat da əlavə olunur.  Bu məqalədə alınan yekun nəticə: Serebrovaskulyar patologiyanın profilaktika və müalicəsinə yönəldilmiş medikamentoz və qeyri-medikamentoz tədbirlər həm də demensiyaların qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.

Paylaşıldı: 14.11.2017

Başgicəllənmələr – çətin şikayətlərə asan baxış hekimtap.com

Başgicəllənmələr – çətin şikayətlərə asan baxış

Başağrısı və belağrısı ilə birlikdə başgicəllənmə 3 ən çox qeyd olunan nevroloji şikayətlərə aiddir. Amma xəstələr başgicəllənmə ilə heç də yalnız nevroloqlara müraciət etmirlər. Terapevtlər, LOR-həkimlər, təcili yardım həkimləri və digər ixtisas həkimləri də başgicəllənmə ilə şikayətləri olan xəstələrlə qarşılaşırlar. Bu qarşılaşmadan sonra hər iki tərəfin həmişə razı qaldığını söyləmək ədalətsizlik olardı. Çünki bir çox hallarda subyektiv və obyektiv səbəblərdən həkimlər üçün başgicəllənmələrin səbəbini aşkar etmək çətindir və ya mümkün deyil. Təbii ki, xəstə bununla razılaşmayaraq digər həkimi axtarmağa üstünlük verir.  Biz bu məqalədə başgicəllənmələri obyektiv cəhətdən təsvir etməyə çalışacağıq. 1.Başgicəllənmə nədir? Başgicəllənmənin necə yarandığını bilmək üçün ən əvvəl fizioloji nöqteyi-nəzərdən müvazinətin nə olduğunu, necə idarə olunduğunu səthi də olsa bilmək lazımdır. Müvazinət verilmiş şəraitdə statik və dinamik dayanıqlılıqdır. Şüurumuzdan asılı olmayaraq buna rəhbərlik edən isə baş beynin beyincik adlanan hissəsidir. Bununla yanaşı, baş beyin qabığının təpə-ənsə payları vasitəsilə informasiya şüura da çatır. Beləliklə, “müvazinət” funksiyası informasiyaların toplandığı  və birləşdirici üst hissəsi beyincik olan üç ayaqlı stola bənzəyir. Bu stolun “ayaqları” isə  vestibulyar aparat, dərin proprioseptiv hissiyat və vizual sistemdir. Görmə hissinin izolə pozulması istisna olmaqla, bunlardan birində, yaxud bir neçəsində hər hansı bir səbəbdən pozulma şəraitdən asılı olaraq vertiqo-başgicəllənmə-presinkopal hal-müvazinəti saxlaya bilməmək-izah oluna bilməyən digər şikayətlər kimi bir hissiyyatın yaranmasına gətirib çıxarır. Daha doğrusu,   beynimiz bu pozulmaları belə hiss edir. Başqa sözlə desək, başgicəllənmə vestibulyar hisslə somtosensor və görmə hissləri arasında uzlaşma olmadıqda meydana çıxır. Beyincikdə (birləşdirici üst hissə!)  pozulma varsa, artıq o biri “ayaq”-lardan asılı olmayaraq müvazinət kəskin pozulur. Beləlklə, hələ 1972-ci ildə amerikalı nevroloq Draham və LOR-həkim Hartın qeyd etdiyi kimi, xəstələr “başgicəllənmə” ümumi adı ilə əslində  4 növ şikayətlə müraciət edirlər. Bunlar aşağıdakılardır: 1) Vertiqo – hərəkət olmadan özünün və ya ətraf aləmin fırlanması və digər növ hərəkət etməsi hissi. Bir qayda olaraq periferik və mərkəzi vestibulyar aparatın zədələnməsinə xasdır. 2) Presinkopal vəziyyət – elə bil ki, bir az sonra bayılacaq kimi bir hiss. Bir qayda olaraq ürək-damar sisteminin funksional vəziyyəti ilə bağlı meydana çıxır. 3) Ataksiya – səndələmə, tarazlığını saxlaya bilməmə hissi. Həm beyincik, həm də proprioseptiv hissiyyatla pozulma ilə bağlı meydana çıxır. 4) Çətin ifadə oluna bilən, dəqiq anladıla bilməyən fəzada deoriyentasiya hissi – sırf başgicəllənmə hissi. Belə hiss isə praktiki olaraq hər mənbədən olan müvazinet sisteminin informasiya problemindən, o cümlədən psixonevroloji xəstəliklərdə meydana çıxa bilər. Bu isə differensial diaqnozu əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirir. Tibbi termin kimi sırf başgicəllənmə dedikdə məhz fəzada deoriyentasiya hissi başa düşülür. Amma ümumiyyətlə başgicəllənmələr adı ilə isə 4 növ şikayətlər birləşdirilir.  Beləliklə, yuxarıda qeyd etdiyimiz “üçayaqlı stola” aid tərkib hissələrində hər hansı bir səbəbdən pozulma olsa bu  4 növ şikayət meydana çıxacaq. Belə səbəblər isə çoxdur – vestibulyar aparatın periferik və mərkəzi xəstəlikləri, ürək-damar sisteminin xoşxassəli funksional pozulmalarından tutmuş təhlükəli aritmiyalara kimi xəstəlikləri, sinir sisteminə və vestibulyar aparata təsir edən daxili orqan xəstəlikləri, endogen və ekzogen intoksikasiyalar, somatosensor aparata təsir edən müxtəlif nevroloji xəstəliklər, psixonevroloji xəstəliklər və s. Bütün bunlar isə saysız-hesabsız xəstəliklər  deməkdir. Bu isə təbii ki, konkret xəstədə başgicəllənmə səbəbinin tapılmasını obyektiv cəhətdən çətinləşdirir. Ona görə də kiçik bir məqalədə bu qədər çox xəstəlikləri təsvir etmək həm mümkün deyil, həm də heç buna lüzum da yoxdur. Sadəcə xəstələr bilməlidirlər ki, aptekdən “başgicəllənmə dərmanı” alıb sağalmaq həmişə  mümkün deyil. Çünki  “başgicəllənmə” bir növ “çatışmazlıq” deməkdir. Heç vaxt heç bir həkim xəstəyə sadəcə“çatışmazlıq” dərmanı yazmır. O,  heç olmazsa hansı orqan, ya sistemdə “çatışmazlıq” olduğunu bilməlidir. Bundan sonra həmin orqanın “çatışmazlığının” – yəni funksiyasının pozulmasının səbəblərini aşkar etməli və yalnız bundan sonra müalicə yazmalıdır. Ona görə də analoji olaraq “başgicəllənmə” şikayəti olan şəxsdə baş beyin qabığına ötürülən  müvazinət barədə informasiya çatışmazlığının məhz haradan qaynaqlandığını bilmək lazımdır. Bundan sonra isə bu problemin etiologiyası-əsl səbəbi müəyyənləşdirilməlidir. Nevroloq yalnız bu halda uğurlu müalicəyə ümid edə bilər. Başgicəllənmədən əlavə xəstələrdə ürəkbulanma, qusma, tərləmə, halsızlıq kimi başgicəllənmə ilə bağlı ikincili simptomlar da qeyd oluna bilər və müalicədə həmçinin bunlar da nəzərə alınmalıdır. 2. Başgicəllənmə şikayəti olan şəxslərdə hansı yanaşı simptom və əlamətlər olduqda qorxuludur?  - Yeni və ya  kəskin başağrısı - xüsusən Arxa Kəllə Çüxurunda hemorragik insult inkar olunmalıdır.  - 38º C və daha yüksək temperatur,  əlavə əlamətlər olduqda daha aşağı temperaturlar – kəllədaxili infeksiya inkar olunmalıdır.  - İkigörmə və ya görmənin pisləşməsi-insult inkar olunmalıdır.  - Nitqin, tələffüzün, eşitmənin, udqunmanın qəfil yaranmış çətinliyi – insult inkar olunmalıdır.  - Bir qol və/və ya ayaqda zəiflik – insult inkar olunmalıdır.  - Sərbəst otura, dura və ya yeriyə bilməmək - beyincik insultu inkar olunmalıdır.  - Bir qolu və ya ayağı ilə yöndəmsiz hərəkətlər, yəni appendikulyar ataksiya - insult inkar olunmalıdır.  - Bayılma – təhlükəli ürək aritmiyaları inkar olunmalıdır.  - Ətraflarda və/və ya üzdə keyləşmə və uyuşma (paresteziyalar) var – TİA və insult inkar olunmalıdır.  - Sinədə ağrı – xüsusən miokard infarktı inkar olunmalıdır.  - Arasıkəsilməz qusma – qeyri-spesifik symptomdur, lakin  kəllə-daxili təzyiqin artmasına səbəb olan hallar, həmçinin insult inkar olunmalıdır. Bundan savayı  baş beyin qan dövranının kəskin pozulmalarını (TİA, insult) inkar etmək üçün xəstədə vertiqo və  ya başgicəllənmə şikayəti iki-üç dəqiqədən artıq davam edən aşağıdakı hallarda təxirəsalınmaz həkim-nevroloqun baxışı olmalıdır:  - əgər xəstə 50 yaşdan yuxarıdırsa  - anamnezdə insult və ya miokard infarktı varsa  - əgər insult üçün yüksək risk faktorları (arterial hipertenziya, şəkərli diabet, siqaretçəkmə) varsa Bu hallarda həkim baxış keçirərək nevroloji müayinə aparacaq. Arterial təzyiqi, nəbzi ölçəcək, xüsusi neyro-oftalmoloji testlər edəcək, yerişi və eşitməni qiymətləndirəcək. Bir qayda olaraq və obyektiv-nevroloji müayinə nəticələrindən asılı olaraq qanda şəkər, qanın formalı elementlərinin tam müayinəsi və biokimyəvi müyinəsi aparılacaq. İnsulta şübhə varsa kəllədaxili qanaxmanı gözdən buraxmamaq üçün ilk öncə kontrastsız KT müayinəsi aparılacaq. Əgər nəticə pozitivdirsə, qanaxma mənbəyini aşkar etmək üçün kontrastlı KTA aparıla bilər. Əgər nəticə neqativdirsə MRT müayinələri aparılacaq. Göründüyü kimi, başgicəllənmənin səbəblərindən biri də baş beyin qan dövranının kəskin pozulmalarıdır. Ona görə də həkim-nevroloqlar başgicəllənmə şikayətinə bir qayda olaraq daha həssas yanaşırlar. Çünki bir çox hallarda yaxınlaşan insultun müjdəçiləri olan TİA-lar özünü başgicəllənmələrlə də göstərə bilər. 3. Başgicəllənmə-vertiqo ilə bağlı xəstəliklər Tədqiqatlara əsasən başgicəllənmə şikayəti olanların təxminən 40%-də periferik vestibulyar disfunksiya, 10%-də mərkəzi-beyin kötüyü vestibulyar disfunksiya, 15%-də psixonevroloji problemlər, 25%-də isə ortostatik arterial hipotenziya, intoksikasiyalar, polinevropatiya kimi müxtəlif problemlər qeyd olunur. Hər növ müayinələr olunmasına baxmayaraq 10%-ə qədər hallarda səbəb naməlum qalır. Ən çox yayılmış və ya əhəmiyyət kəsb edən xəstəliklərdən bəziləri aşağıdakılardır. a) Xoşxassəli Paroksizmal Pozision Vertiqo Bütün periferik vestibulyar disfunksiyaların təxminən 50%-ni XPPV təşkil edir. Başqa sözlə, başgicəllənmədən şikayətlənən hər 5 nəfərdən birində səbəb XPPV-dir. XPPV daha çox orta yaş və daha yuxarı yaşlı insanların xəstəliyidir. Əgər anamnezdə travma yoxdursa yaşı 35-dən az olanlarda XPPV nadir hallarda rast gəlinir. Xəstəliyin səbəbi kalsium duzları tərkibli kiçicik kristalların daxili qulaqda periferik vestibulyar aparatın kanalcıqlarından birinə anormal miqdarda topalanaraq qıcıqlanma yaratmasıdır. Bu topalar kanalit adlanır.  Baş hərəkət etdikcə - pozision dəyişdikcə  kristallar hərəkət edir və nəticədə qısa müddətli-ani, yəni paroksizmal vertiqo yaranır. Simptom və əlamətlərin xəstə üşün nə qədər narahat olmasına baxmayaraq xəstəlik qorxulu deyil, tamamilə xoşxassəlidir. Göründüyü kimi, XPPV çox azsaylı xəstəliklərdəndir ki, adı hər şeyi izah edir. Beləliklə, Vestibulyar Pozulmaların I Beynəlxalq Təsnifatına əsasən xəstəliyin diaqnostik kriteriyaları aşağıdakı kimidir:  - Çarpayıya uzanmaq, yataqda dönmək, başın vəziyyətinin digər dəyişməsi ilə meydana çıxan təkrarlanan pozision vertiqo-başgicəllənmə hücumlar  - Vertiqonun davam müddəti 1 dəqiqədən azdır. İkincili əlamətlər – ürəkbulanma, tərləmə, özünü qəribə hiss etmə bundan çox çəkə bilər  - Çarpayıya uzanandan 1-40 saniyə sonra 1 dəqiqəyə qədər davam edən nistaqm - gözlərin qeyri-iradi hərəkətləri qeyd olunur.  - Bu əlamətləri yaradan digər xəstəlik yoxdur. Nevroloq bu kriteriyalara əsaslanaraq diaqnozu Diks-Hallpayk testi vasitəsilə dəqiqləşdirir və kanalit repozisiyası manevrlərindən birinin köməyi ilə (məsələn, Epley manevri) yerindəcə müalicəvi proseduru yerinə yetirir. Lakin yuxarıdakı kriteriyalara cavab verməyən və manevrlərə tabe olmayan hallar atipik sayılır. Belə hallarda xəstələrin əlavə müayinələrə ehtiyacı var. b) Menyer xəstəliyi Menyer xəstəliyi naməlum səbəblərdən daxili qulaqda endolimfa adlanan mayenin çox vaxt birtərəfli toplanması nəticəsində vestibulyar disfunksiyaya gətirib çıxaran bir haldır. Bu xəstəlik nisbətən nadirdir-ümumi prevalentlik 1%-dən azdır. Bütün periferik vestibulyar patologiyaların təxminən 10%-ni təşkil edir. 30-70 yaşlarda, daha çox qadınlarda qeyd olunur. Adətən xəstələr izafi çəkilidirlər və onlarda çox vaxt miqren, osteoartroz, psoriaz, Qastro-Ezofaqeal Reflüks Xəstəliyi kimi yanaşı patologiyalar var. Bunlardan da çox xüsusilə hipotireotik proseslərlə əlaqəsi olduğu üçün bu xəstəlikdə autoimmun proseslərin rolu olduğu güman edilir. Vestibulyar Pozulmaların I Beynəlxalq Təsnifatına əsasən Menyer xəstəliyinin  diaqnostik kriteriyaları aşağıdakı kimidir:  - 20 dəq-2 saat çəkən və ən azı 2 dəfə qeyd olunmuş spontan vertiqo hücumları  - Audiometriya müayinəsində aşağı-mötədil tezliklərdə neyrosensor tipli ağıreşitmə  - Fluktuasiya edən birtərəfli aural əlamətlər – qulaqda küy, eşitmənin enməsi, qulaqda doluluq hissi  - Bu əlamətləri verə bilən xəstəlik yoxdur Əgər audiometriya ilə təsdiq olunmursa, bu halda xəstəlik mümkün Menyer xəstəliyi adlanır. Audiometrik dəyişikliklər illər keçəndən sonra da qeyd oluna bilər. Nadir hallarda ikitərəfli Menyer xəstəliyi də qeyd oluna bilər. Bu şəxslərin Neyrosifilisə görə yoxlanması mütləq bir şərtdir.  Lakin  qeyd edək ki, Menyer xəstəliyi diaqnozu qoyduqda ehtiyatlı olub təhlükəli symptom və əlamətlərə fikir vermək laımdır:  - Əgər xəstəliyin müddəti 6 aydan azdırsa, hətta yuxarıdakı diaqnostik  kriteriyalara cavab versə də diaqnoza tam əmin olmaq olmaz. Xəstəliyin müddətinin ilk 30 günü xüsusilə şübhəlidir.  - Xüsusilə bu müddət ərzində hücum epizodlarının ümumi sayı 5-dən azdırsa və ya dalbadal artan xətt üzrə gedirsə (“artan TİA?”)  - Xəstədə serebrovaskulyar risk faktorları varsa və xəstəlik ilk dəfə yaşlı dövrdə qeyd olunmağa başlayıbsa Səbəb odur ki, Menyer xəstəliyinin ilk hücumu kliniki cəhətdən vertebro-bazilyar basseyndə TİA-lardan qətiyyən fərqlənməyə bilər. Həmçinin, vertiqo ilə birgə qəfil yaranan birtərəfli neyrosensor ağıreşitmə daxili qulaq labirint hüceyrələrini zədələyən AİCA insultunun əlaməti də ola bilər. Ona görə də şübhəli hallarda bu şəxslər serebrovaskulyar patologiyalar üzrə protokollara müvafiq olaraq MRT, MRA və s. müayinələrdən keçməlidirlər. Menyer xəstəliyinin müalicəsində duzsuz pəhriz, diuretiklər, vestibulyar depressantlar istifadə olunur. Ağır hallarda invaziv müalicələr tələb oluna bilər.   c) Vestibulyar Miqren Hesab olunur ki, dünya əhalisinin təxminən 12-16%-də miqren xəstəliyi formaları var. İnkişaf etmiş ölkələrdə əhalinin təxminən 2%-nə qədərində xroniki miqren olması qeyd olunur. Hesab olunur ki, ABŞ kimi bir böyük ölkənin 1% əhalisində Vestibulyar miqren xəstəliyi var. Razılaşaq ki, bu həqiqətən böyük bir say deməkdir. Vestibulyar miqrenli xəstələrin əksəriyyəti  30-40 yaşlı qadınlardır. Xüsusilə perimenstrual dövrdə başgicəllənmə və ya vertiqo qeyd oluna bilir. Xəstələrin çoxunda hərəkət senzitivliyi sindromu var – onlar nəqliyyat vasitəsi ilə səyahətləri və attraksionları pis keçirirlər. Həmçinin, bəzi qidalar da trigger ola bilir. Beynəlxalq Başağrısı Cəmiyyətinin Başağrısı Pozulmalarının Beynəlxalq Təsnifatının 3-cü beta versiyasına əsasən vestibulyar miqrenin diaqnostik kriteriyaları aşağıdakılardır: a) 5 dəqiqədən-72 saata kimi çəkən mötədil-ağır vertiqo epizodları b) Hazırki və ya anamnezdə aurasız və ya auralı miqren var c) Epizodların ən azı 50%-də aşağdakı miqrenoz xüsusiyyətlərdən ən azı biri var:  - Aurasız miqren kriteriyalarına cavab verən başağrısı  - Foto-fonofobiya  - Visual aura d) Bu əlamətlər başqa xəstəlik ilə izah olunmur. Vestibulyar miqrendə ən çox spontan vertiqo, bəzən isə visual-induksiya olunmuş, pozisional və başın hərəkəti zamanı qeyd olunan vertiqolar nəzərə çarpır. XPPV-də qeyd olunan pozisional vertiqo ilə Vestibulyar miqrendə qeyd olunan pozisional vertiqonun bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Vestibulyar miqrendə qeyd olunan pozisional vertiqo zamanı pozisional nistaqm 1 dəqiqədən artıq, XPPV isə 1 dəqiqədən az çəkir. Vestibulyar miqrendədə vertqo epizodların davamı daha qısa -72 saat ərzində, XPPV-də isə həftələr ərzindədir. Amma il ərzində  tezlik nöqteyi-nəzərindən Vestibulyar miqrendə pozisional vertiqolar dəfələrlə qeyd olunur. XPPV də isə bir neçə ildən bir təkrarlana bilər. Vestibulyar miqrenin profilaktika və müalicə prinsipləri miqren üçün qəbul olunmuş müalicə ilə eynidir. Ağır hallarda vestibulyar supressantlar da istifadə oluna bilər. XPPV isə kanalit repozisiyası manevrləri ilə müalicə olunur. d) Ortostatik intolerantlıq Bu zaman xəstə yalnız uzandığı yerdən qalxdıqda başı gicəllənir və bayılmaönü vəziyyət yaranır. Bu başgicəllənmə uzandığı vəziyyətdə, başını döndərdikdə və ya başın hər hansı hərəkətində qeyd olunmur. Bu halda artıq ortostatik yox, pozisional vertiqo-başgicəllənmə olardı. Ortostatik intolerantlığın iki əsas forması ayırd edilir: ortostatik hipotenziya və Postortostatik Taxikardiya Sindromu. Ortostatik hipotenziya həm ürək-damar sistemi xəstəliklərində, həm də müxtəlif endokrin və nevroloji xəstəliklərdə qeyd olunan autonom nevropatiyalar zamanı nəzərə çarpa bilər. Postortostatik Taxikardiya Sindromu (POTS) zamanı isə yerindən qalxdıqda arterial təzyiq düşmür, əvəzində parodoksal olaraq nəbz artır. Xəstələr müvafiq laborator-instrumental müayinələri keçməlidirlər. Ortostatik intolerantlığın hər iki formasında ilk növbədə alt səbəbləri tapmağa çalışmaq lazımdır. Bu mümkün olmadıqda simptomatik və patogenetik müalicə aparılır. Qeyd etmək lazımdır ki, özü-özlüyündə ortostatik intolerantlıq xoşxassəli bir proses ola bilər, amma yıxılma riskinə görə xüsusilə qocalarda çox təhlükəlidir. Ona görə də istənilən halda bu xəstələrə ciddi yanaşılmalıdır. Bundan başqa təhlükəli presinkopal və sinkopal vəziyyətlər, yəni spontan, uzanan yerdə və ya fiziki gərginlikdən sonra bayılmalar qeyd olunduqda kardioloji konsultasiya mütləq bir şərtdir. 4.  Vestibulyar patologiyaların farmakoloji müalicəsi Simptomatik müalicə üçün aşağıdakı qrup dərmanlar istifadə olunur:  - Antixolinergiklər  - Mərkəzi təsirli H1-blokatorlar  - Kalsium-kanalı antaqonistləri  - D2-dopamin antaqonistləri  - 5HT3-serotonin antaqonistləri Vestibulyar-supressiv müalicə XPPV, Bilateral Vestibulyar İtki kim patologiyaların müalicəsində istifadə olunmamalıdır. Vestibulyar neyronit, Menyer xəstəliyi, kimi xəstəliklərin müalicəsi üçün isə istifadəsi məqsədəuyğundur.  Vestibulyar miqren kimi xəstəliklərdə isə diqqəti əsas xəstəliyə yönəltmək və  vestibular supressantları lazım olduqda istifadə etmək məqsədəuyğundur. Xroniki proseslərdə vestibulyar reabilitasiya müalicələri tətbiq olunur. Beləliklə, başgicəllənmələrdən şikayətlənən xəstələrdən ilk növbədə müfəssəl anamnez toplamaq və obyektiv-nevroloji müayinə aparmaq lazımdır.  Nəticələrə uyğun seçmə laborator və instrumental müayinələr  etmək və bundan sonra mümkün olduqca etiotrop, əks təqdirdə isə patogenetik və simptomatik müalicəyə çalışmaq lazımdır. Patologiyadan asılı olaraq  tək medikamentoz yox, həm də vestibulyar gimnastika, fizioterapiya və cərrahiyyə kimi qeyri-medikamentoz müalicələr  tətbiq oluna bilər.

Paylaşıldı: 13.11.2017

Nevroloqlar üçün tövsiyyələr. Vitamin D3 və mülayim koqnitiv pozuntular hekimtap.com

Nevroloqlar üçün tövsiyyələr. Vitamin D3 və mülayim koqnitiv...

Nevroloqun praktikasında əhəmiyyətli yer tutan şikayətlərdən biri mülayim koqnitiv pozuntulardır. Mülayim koqnitiv pozuntular (MKP) yaşla əlaqəli olmayan, yaxud qocalma ilə əlaqəli olan gözləniləndən artıq koqnitiv funksiyaların pozulmasıdır  və XBT-10 (xəstəliklərin beyəlxalq təsnifatında) müvafiq  G31.84 kodu altında yer almışdır. Qeyd edim ki, daha ağır koqnitiv pozuntular (məsələn, demensiya) və daha yüngül koqnitiv pozuntular müəlliflər tərəfindən başqa kodla qeyd olunmuşdur. Deməli hər 3 ağırlıq dərəcəsi (yüngül, mülayim və demensiya) həkimlər tərəfindən düzgün qiymətləndirilməlidir. Qiymətləndirmə nə zaman və necə aparılır? İlk növbədə xəstələrdə MKP zamanı aşağıdakı simptomlar qeyd olunur:  - Yaddaş pozğunluğu  - Nitq pozğunluğu (məsələn lazımi sözü deməkdə çətinlik çəkir, sanki söz “dilinin ucundadır”, amma deyə bilmir)  - Diqqət yayınıqlığı (məsələn söhbəti dinləməkdə, yaxud söhbət zamanı diqqəti cəmləməkdə çətinlik çəkir)  - Dezoriyentasiya, vizioskopik bacarıqların pisləşməsi (hətta başqa qıcıqlar olmadan belə alışdığı şəraiti tanımama, özünü itirmə) Bundan əlavə, MKP amnestik və nonamnestik ola bilər. Amnestik MKP çox zaman Alsheymer xəstəliyi önü yaranır. Həkimlər üçün MKP-ın vahid təsdiq olunmuş bir qiymətləndirmə vasitəsi hazırda yoxdur. Lakin digər problemləri, xəstəlikləri inkar etmək üçün (məsələn, beyindəki ocaqlı patologiyanı) xəstənin nevrolji statusunu, psixi statusunu, neyrovizualizasiya və laborator analizləri yoxlamaq  vacibdir. Nevroloji status nevroloq tərəfindən qiymətləndirilir, psixi statusun qiymətləndirilməsi nevroloq, neyropsixoloq və psixiatr tərəfindən aparıla bilər. Bunun üçün müxtəlif neyropsixoloji testlər, sorğular və vizual metodikalardan istifadə olunur. Bu zaman xəstənin intellekt əmsalı (İQ), empatiya əmsalı (EQ), bütün koqnitiv sfera (yaddaş, diqqət, nitq, qavrama, praksis (təcrübi bacarığı), qnozis (tanıma) yoxlanılır. Hәkim praktikasinda özündә  icraçı-planlaşdırma funksiyasını,  güvәnimli yaxın müddətli vә uzun müddətli yaddaş yoxlanılmasını әhatә edәrәk әn çox informasiya әldә etmәyә imkan verәn әn çox etibar oluna  bilәn sınaq hal-hazırda MOCA testidir. MOCA-Montreal Cognitive Assessment, tәrcümәdә Monreal Koqnitiv Qiymәtlәndirmә demәkdir. Mini-Mental Status Sınağı (MMSS) vә ya ingiliscə MMSE (Mini Mental Status Exam) icraçı-planlaşdırma funksiyasını demәk olar ki, yoxlamır vә yaddaş barәdә bölümlәri dә zәifdir (qeyd: xәstәyә baxan şәxs vә ya şәxslәrdәn xәstәnin gündәlik hәyat fәaliyyәti barәdә müfәssәl mәlumat alınmayıbsa, xәstәnin koqnitiv qabiliyyətlәri barədə heç bir koqnitiv testin nәticәlәrinә, xüsusilə әgәr bu nәticәlәr normal olduqda, güvәnmәk mәqsәdәuyğun deyil). Normal vә ya yüngül aşağı koqnitiv test qiymәtlәri olduğu halda gündәlik hәyat fәaliyyәti pislәşibsә, neyropsixoloji sınaqlar aparılması mәqsәdә uyğundur. Bu məqsədlə kliniki psixoloqa və ya neyropsixoloqa müraciət edin. Proqressivləşən koqnitiv pozuntuları olan, xüsusən 60 vә daha yuxarı yaşı olan şәxslәrin laborator müayinәlәri arasına vitamin D3 (xolekalsiferol) sәviyyәsinin yoxlanılmasının daxil edilmәsi mәqsәdә uyğundur. Mәnim tәcrübәmdә, hәmçinin, әksәr hәkimlәrdә, әgәr öncәdәn digәr mütәxәssislәr tәrәfindәn edilmәyibsә, qanın ümumi analizi, vitamin B12 vә TSH sәviyyәlәrinin yoxlanılması barәdә bir qayda olaraq göstәriş verilir. Qanda vitamin D sәviyyәsi sınağının qiymәti bahadır. Müvafiq diaqnostik kodun istifadə olunması vacibdir, əks tәqdirdә, bu sığorta tәrәfindәn qarşılanmayacaq. Demensiya üçün olan G30.9 (müəyyən edilməyən Alsheymer xəstəliyi) diaqnostik kodu adәtәn qanda B12 vә TSH sәviyyәlәrinin tәyin edilmәsini әhatә etsә dә, D vitamini sәviyyәsini әhatә etmir. MKP zamanı D3 vitamini sәviyyәsini әhatә etmək üçün R41.81, R41.84 və R41.89 (R00-R99 Digər rubriкаlаrdа təsnif оlunmаyаn, кliniк və lаbоrаtоr tədqiqаtlаr zаmаnı аşkаr еdilən simptоmlаr, nişаnələr və nоrmаdаn kənаrа çıхmа hаllаrı) kodunu istifadə edin. Әgәr D3 vitamini (25-OH)D3 sәviyyәsi 30 nq/ml-dәn aşağıdırsa cədvəldə (cəd.1) göstərilən dozada D vitamini tәyin edin (kapsul ya damcı). Cədvəl 1. Vitamin D3 qanda səviyyələri   İnstitute of Medicine tibbi protokolu Endokrin Cəmiyyətin Tibbi Protokolu Defisit <12 ng/ml <20 ng/ml Yetməməzlik 12-20 ng/ml 21-29 ng/ml Adekvat səviyyə >20 ng/ml 30-60 ng/ml Artıq >60 ng/ml     Endokrin Cəmiyyətin tövsiyyələrinə əsasən:  - 1-18 yaş arası vitamin D3 defisiti olan uşaqlara gündə 2000 İU vitamin D ənazı 6 həftə ərzində və ya 50000 İU həftədə 1 dəfə ən azı altı həftə ərzində qəbul etmək tövsiyyə olunur. Bu qayda ilə vitamin D səviyyəsi 30 ng/ml qalxdıqdan sonra dəstəkləyici doza 600-1000 İU/gündə qəbul edilməlidir. - Böyüklərdə vitamin D defisiti olarsa həftədə 1 dəfə 50000 İU, səkkiz həftə ərzində yaxud gündəlik 6000 İU qəbul etməlidirlər. Bu qayda ilə vitamin D səviyyəsi 30ng/ml qalxdıqdan sonra dəstəkləyici doza 1500-2000 İU/gündə qəbul edilməlidir. Xəstənin qida və günəş vannalrı ilə qazandığı vitamin D3 səviyyəsinin ölçmək çətin olduğu üçün hәr üç aydan bir D vitamini sәviyyәsini tәkrar yoxlayın. Koqnitiv sınaq testlәri vә xәstәyә baxan şәxslәrlә birgə gündәlik hәyat fәaliyyәtinin qiymәtlәndirilmәsini hәyata keçirәrәk D vitamininin düzәlmiş sәviyyәsi ilә kliniki yaxşilaşma olub-olmadığına baxın.   D vitamini aşağı sәviyyәsi barәdә nәzәrdәn keçirilmiş mәlumatlara әsasәn hesab olunur ki, koqnitiv pislәşmәnin ən çox rast gəlinən sәbәblәrindәn biri olan serebrovaskulyar xәstәlik stabillәşә vә ya yaxsilaşa bilәr. Baxmayaraq ki, bir neçə il əvvəlki әdәbiyyatda D vitaminin aşağı səviyyəsi ilə yaddaş pozğunluğu arasında bağlılıq olması barədə təsdiqlənmiş tədqiqatlar yox idi, bu gün bu tədqiqatlar artıq var. D vitamini defisiti olan xəstələrdə qavrama bacarığının daha tez tükənməsi müşahidə edilmişdir. Bundan əlavə defisit Alsheymer xəstəliyi riskini 3 dəfə artması ilə əlaqəlidir. Həmçinin ağır defisitin yaşlı xəstələrdə MKP riski ilə əlaqəsi demensiya riski ilə eyni dərəcədə olduğu göstərilmişdir. D vitamini defisiti müalicə olunmadıqda gәlәcәkdә icra etmә vә planlaşdırma funksiyasının pislәşmәsi ilə nəticələnə bilәr. Ən yeni tədqiqatların nəticəsi göstərir ki, vitamin D əlavələri koqnitiv pozğunluqlarda müalicəvi effekt verir. Vitamin D defisitli gənclərdə və yaşlı insanlarda vitamin D səviyyəsinin adekvat dozaya çatdırılması onlarda olan MKP yaxşılaşdırmışdır, həmçinin psixi sferaya müsbət təsir göstərmişdir.

Paylaşıldı: 13.11.2017

Правильное Питание -  коротко о главном hekimtap.com

Правильное Питание - коротко о главном

Мы это то, что мы едим. Пища – строительный  материал организма. Без нее мы не можем жить , а значит мы существуем, за счет  того, что едим. Но главное для современного человека ведь не просто существовать и как-то поддерживать свою жизнедеятельность. Отнюдь! Мы хотим жить полноценной жизнью, достигать  поставленных задач, быть успешными, красивыми, подвижными и здоровыми. Что для этого нужно? Прежде всего осознавать  важный факт:  чем мы наполняем  свое тело, то оно и будет использовать в качестве материала  для поддержания  внутренних ресурсов. Это можно сравнить со строительством дома, для наглядности. Мы можем  построить дом и произвести  ремонт из качественных материалов, а можем  купить и использовать самое дешевое и второсортное сырье.  Думаю, не стоит объяснять, какой из вариантов простоит  и прослужит дольше. Диета – ад или рай Часто сталкиваюсь с мнением, что диеты,   правильное  питание -  это  отказ от полноценной  жизни,  пищевых удовольствий,  бесконечный подсчет каллорий  каждого проглоченного кусочка пищи , голодовка, еда, лишенная вкуса и наслаждения. Попросту говоря - ад. И люди, пугаясь собственных подобных  рассуждений, готовы навсегда отмести и мысли об этом, оправдываясь тем, что жизнь и так коротка, чтобы прожить ее в постоянных ограничениях. Но многие даже не догадываются, что то, что они называют удовольствиями – это всего лишь привычки и довольно ограниченное  представление  о  полноценной жизни. Одна из самых лучших тактик перехода к здоровому питанию -  это не запрет, а замена одних привычек на другие, полезные и правильные, которые завтра станут новым образом жизни, ничуть  не хуже  прежнего. При этом гарантируется хорошее самочувствие, бодрость тела и духа и новые, комфортные ощущения в собственном организме. Одним словом,  то,  что человек, не испробовав, заранее посчитал адом, может оказаться совершенно  замечательной  райской жизнью. Кислотно-щелочной баланс, или просто о сложном. Последнее время часто муссируется вопрос о кислотно щелочной среде организма, продуктах, приводящих к сдвигу в ту или иную сторону. Кто-то интересуется этой проблемой, кто-то не обращает на нее внимания. Я хочу еще раз коротко об этом поговорить.  Итак, нейтральной считается рН =7. Сдвиг ниже 7 это отклонение в кислую сторону, выше - в щелочную. В наше время загрязненной окружающей среды, использования химикатов, всяческих вредных добавок, использования медикаментов и всего, чем цивилизация щедро "обогащает" наше существование, чаще всего мы сталкиваемся с тем, что рН наших организмов смещается в кислую сторону. А теперь представьте, смещение в кислую сторону всего на 0,01, резко снижает обогащение крови кислородом, нарушает баланс электролитов, снижает активность ферментов, нарушает структуру клеток и повышает в десятки раз риск развития онкологии,  так как раковые клетки прекрасно размножаются в кислой среде. Падает иммунитет и человек становится подвержен различным заболеваниям. Страшное дело, не так ли. Вот почему, когда я остерегаю людей от сладкого, от продуктов, содержащих большое количество консервантов, увлечения красным мясом т.д., приводящих к закислению организма, а они в ответ весело отмахиваются, с улыбкой говоря, что без всего этого жизнь не интересна, мне становится грустно. Ведь как бы банально это не звучало, возвращаемся к тезису: мы должны есть для того, чтобы жить, а не наоборот. Для  сведения, многие продукты можно искусственно защелачить, предварительно вымочив их несколько часов в воде. Или наоборот - подсушить. Например,  это относится к крупам и бобовым. Бобовые  особенно необходимо замачивать в холодной воде с добавлением чайной ложки соды. Во-первых,  для  выравнивания  рН, во-вторых, нейтрализуется  вещество, вызывающее метеоризм. Крупы хорошо прокаливать перед употреблением на сухой сковородке. То же касается семечек и орехов, для улучшения усвоения, необходимо вымачивать их в воде. Соблюдайте простые правила потребления пищи и будьте внимательны к своему здоровью! В норме организм человека должен иметь показатель рН 7,35-7,45. Есть, чтобы худеть. Это шутка? Нет, это абсолютная правда. Что такое обмен веществ? Это химические реакции, которые происходят в организме человека для поддержания его жизнедеятельности. Он работает хорошо и правильно, когда все его системы запущены и исполняют свои роли слажено. Что нужно для этой работы? Многие внешние и внутренние факторы. Из внешних факторов первостепенное значение имеют питание, сон и двигательная активность.  При нарушении режима питания, длительных  промежутков между приёмами пищи, недосыпании и сидячем образе жизни, обменные процессы замедляются. И эта одна из основных проблем, мешающих сбросить вес.  Организм замедляет обменные процессы, чтобы выжить в стрессовых ситуациях. Длительное голодание и несбаланированная пища, сидячий образ жизни и чрезмерные нагрузки, все это заставляет организм выживать, а значит тормозить процессы, в нем происходящие, не растрачивать энергию, как-будто уходить в спячку. Для нормального функционирования организма необходимо, чтобы без нарушений  работала его ферментативная и гормональная системы, соблюдалась гигиена сна и двигательной активности. И непременным фактором является своевременное поступление  необходимых питательных веществ.   Существует  обывательское  мнение, что похудеть можно только максимально ограничивая себя в еде. Это очень вредный подход.  Объясню почему. Прежде всего это грозит замедлением метаболизма, и тогда каждый небольшой съеденый кусочек будет работать против  нашего тела. То есть,  вместо того, чтобы превращаться в энергетический баланс, превратиться в запасной жировой балласт. Ведь при недостаточном питании организм получает от мозга команду  к накоплению запасов на случай недостатка средств на его строительство. Второй фактор, это действительно испытание воли, некомфортное существование. И даже в случае какого-то результата по снижению веса, непременно рано или поздно произойдет срыв. Ведь невозможно постоянно находиться в состоянии стресса. И тогда все, что было сброшено  нелегким путем,   быстро накопится  вновь. Многими  этот путь пройден и знаком. И наконец, для людей, стремящихся похудеть, основными рекомендациями в свете этой проблемы является:  - посещение эндокринолога, для проверки гормонального фона и его коррекции в случае необходимости.  - соблюдение режима питания по часам.  - употребление пищи, содержащей достаточное количество белков,  жиров и углеводов в правильных соотношениях.  - питание должно быть непременно индивидуально подобранным, учитывающим не только необходимость поступления подходящих питательных веществ, но и обязательно с учётом вкусовых потребностей каждого отдельного человека.  - своевременный  сон Все это ведет к усилению стрессоустойчивости  организма и восстановлению и поддержанию здоровья в целом. Золотая середина – не зря золотая. Да, и это один из важнейших залогов успеха! Порой приходится сталкиваться с обратной стороной медали. Люди, чрезмерно увлекшиеся здоровым образом жизни, начинают перегибать палку. И это, заметьте, тоже очень плохо. Иногда наблюдается такая   картина: человек, одержимый идеей правильного питания, приходя в гости, приносит и демонстративно поедает свой диетический паёк. Считаю, что подобное оправдано, если человек болен и придерживается временного или пожизненного ограничения питания на основе своего диагноза. Но если  это нормальный человек, в обществе, в гостях, он может выбрать из предложенного рациона что-то для себя в любой ситуации и обстановке. Не страшно, если изредка он позволит себе съесть что-то, что обычно исключает из рациона. Иногда подобные вольности допускать лучше, чем  загонять себя в рамки, доводя  до абсурда и стресса. Чрезмерная строгость к себе  всегда опасна длительными  срывами и выбиванием из колеи, а это хуже, чем редкие и умеренные поблажки. А после  таких вольностей просто можно провести  разгрузочный день, дав организму возможность  очиститься  и восстановиться.

Paylaşıldı: 11.11.2017

Ödemli xayalıq sindromu. Xayanın burulması hekimtap.com

Ödemli xayalıq sindromu. Xayanın burulması

Ödemli xayalıq sindromu bir sıra patoloji hal və xəstəliklər zamanı özünü biruzə verir. Bu məqalədə ödemli xayalıq sindromuna səbəb olan xaya və xaya apendiksinin (hidatid) burulması barədə məlumat veriləcək. Xayanın burulması adətən neonatal ( yenidoğulma) və pubertal (cinsi yetkinlik dövründə) dövrdə daha çox qeyd edilir. Xayanın burulmasının səbəblərinə travma, həddən artıq çox hərəkətlilik, kremasterik (xayanı qaldıran əzələ) yığılmalar, xayada cinsi yetkinlik ilə əlaqəli dəyişikliklər, enməyən xaya və s. aiddir. Pubertal (cinsi yetkinlik) dövürdən sonrakı xaya burulmasına xayanın sürətli inkişafına uyğun olaraq ciyə elementlərinin böyüməməsi səbəb ola bilər. Xayanın burulması xayalıqda kəskin ağrı, qızartı və ödem ilə özünü biruzə verir. Xayalıqdakı ağrı ilkin və bu sindroma xas olan daimi şikayətlərdəndir. Bu patoloji hal çox vaxt valideynlər tərəfindən vaxtında qeyd edilmir və bununla əlaqədar olaraq da həkimə gec müraciət olunur. Bu da fəsadların, əsasəndə xayanın qanqrenasının baş verməsinə gətirib çıxardır. Belə ki, uşağın yaşından asılı olmayaraq xayalıq nahiyyəsində ağri, şişkinlik, qızartı olarsa mütləq təcili olaraq həkimə-əsasəndə uşaq cərrahına müraciət etmək lazımdır. Hətta xayalıq nahiyyəsində ola bilər ilk öncə şişkinlik və qızartı qeyd edilməsin, amma ağrı əsas və qabarıq şikayətlərdəndir. Beləki xayanın burulması zamanı xaya ciyə elementi   ( xaya arteriya və venası, toxumçıxarıcı axacaq və arteriyası, kremasterik arteriya) ətrafında burularaq qan dövranı pozulur və xaya nekrozlaşır. Xaya burulması zamanı ilk öncə venoz durğunluq yaranır bu, xayada ödem və ağrıya səbəb olur. Venoz durğunluq arterial axını pozur, venoz tramboz sonra arterial tramboza keçərək xayanın nekrozuna gətirib çıxardır. Böyük uşaqlarda burulmanın əsas əlaməti xayada və xayalıqda anidən başlayan ağrıdır. Ağrı hətta uşaq istirahətdə olarkən , oynadıqda və ya travmadan sonra baş verə bilər. Ağrı burulma dərəcəsində asılı olaraq bəzən kəskin başlaya, bəzən də yavaş-yavaş başlayıb tədricən arta bilər. Ağrı adətən qasıq nahiyyəsi və qarnın aşağı hissələrində də qeyd edilə bilər.Bəzən uşaqlarda ürəkbulanma və qusma da qeyd edilir.Travmalar zamanı ağrı zərbədən dərhal sonra başlayıb qısa müddət təxminən 1 saat ərzində öz-özünə keçir. Travmadan sonra getdikcə artan ağrı, xayalıqda ödemin olması mütləq valideyndə burulma şübhəsi yaratmalıdır.  Vaxtında həkimə müraciət edilmirsə qanqrenaya uğramış xaya cərrahi əməliyyat vasitəsilə çıxarılır. Xayanın  həyat qabiliyyətini saxlaması burulmanın dərəcəsindən və burulmadan keçən vaxtdan asılıdır. Belə ki, xayanın  burulmasından 0-6 saat müddət keçərsə xayanın həyat qabiliyyətini saxlama ehtimalı 85-95%, 6-12 saat müddət keçərsə 55-85%, 24 saatdan çox müddət keçərsə 5-10%-dır. Digər bir araşdırmada xayanın ciyə elementi ətrafında 180 dərəcəlik burulma (yarı) zamanı qan dövranının pozulması 3-4 gün ərzində, 360 dərəcə burulma ( tam) zamanı 12-24 saat ərzində, 720 dərəcə burulma (2 qat) zamanı isə 2 saatdan sonra aşkarlanmışdır. Ona görədə bu patologiya zamanı əsas şərtlərdən biri vaxtında həkimə müraciət etməkdir. Vaxtında müraciət və vaxtında icra olunan əməliyyat zamanı xayanın qan dövranı bərpa edilir. Xaya burulmasının ikinci ən sıx müşahidə edilən vaxtı yenidoğulma dövrüdür. Bu tip burulmalar doğumdan öncə və ya daha çox doğumdan həmən sonra baş verir. Doğumdan öncə baş verən burulma zamanı qasıq və ya xayalıq nahiyyəsində ağrısız sərt bir törəmə qeyd edilir. Doğumdan sonrakı burulma zamanı uşaqda ümumi narahatçılıq, xayalığa toxunarkən ağrı və ödemə təsadüf edilir. Əməliyyat burulmanın aradan qaldırılmasından ibarətdir. Əməliyyat zamanı  xayada qan dövranı pozğunluğu qeyd edilərsə isti kompreslərdən istifadə edilir. Xaya qan dövranını bərpa edə bilmirsə və ya qanqrenaya uğrayıbsa orxioektomiya (xayanın çıxarılması) əməliyyatı icra edilir. Xaya appendiksinin burulması müxtəlif yaşlarda adətən isə prepubertal dövrdə təxminən 7-10 yaş arasında daha çox təsadüf olunur. Xaya və ya xayaartımı appendiksi xayanın üzərində olan çıxıntıdır. Buna hidatid də deyilir. Bu çıxıntının ölçüsü müxtəlif olub adətən bir neçə millimetrdən 1 sm-dək, bəzən bundan da uzun olur. Bu çıxıntı öz oxu ətrafında fırlanaraq burula bilər. Bu zaman xayada ilk öncə ağrı qeyd edilir, sonradan şikayətlərə xayalıqda şişkinliyin əmələ gəlməsi də qoşulur. Xaya burulmasından fərqli olaraq ağrı lokal xarakter daşıyır, əsasən xayanın yuxarısında daha çox qeyd edilir. Ağrı tədricən artır, ağrı,  xayalıqdakı ödem və qızartı burulmadakı kimi şiddətli deyil. Xəstəyə antibiotik və qeyri-steroid iltihab eleyhinə dərman təyin edilərək nəzarətdə saxlanılır. Bu artımın xüsusi bir funksiyası olmadığı üçün onun burulub qanqrenaya uğramasının uşağın gələcək həyatına heç bir maneəsi olmur. Eləcə də xaya artımının burulması xayada hər hansı funksional və qan dövranı pozğunluğu yaratmır. Əksər hallarda 1-2 gün ərzində ağrı keçir və 5-7 gün müddətində xayalıqdakı şişkinlik sorulur. Əgər şişkinlik getdikcə artırsa və ağrı keçmirsə bu xəstələrə əməliyyat məsləhət görülür. Mövzu ilə bağlı video:

Paylaşıldı: 10.11.2017

Rolling loading...